Bản nhạc (sheet music) có thể được sử dụng như một bản ghi chép, một bản hướng dẫn, hoặc một phương tiện để biểu diễn một bài hát hoặc một tác phẩm âm nhạc. Bản nhạc cho phép những nghệ sĩ trình tấu nhạc cụ có khả năng đọc ký âm (như nghệ sĩ piano, nghệ sĩ chơi nhạc cụ trong dàn nhạc, ban nhạc jazz, v.v.) hoặc các ca sĩ có thể biểu diễn tác phẩm đó. Học sinh, sinh viên âm nhạc sử dụng bản nhạc để tìm hiểu về các phong cách và thể loại âm nhạc khác nhau.
Mục đích sử dụng dự kiến của một ấn bản nhạc sẽ ảnh hưởng đến thiết kế và bố cục của nó. Nếu bản nhạc được dùng cho mục đích nghiên cứu, chẳng hạn như trong lớp lịch sử âm nhạc, các nốt nhạc và khuông nhạc có thể được in nhỏ hơn và biên tập viên không cần quá bận tâm về vấn đề lật trang. Tuy nhiên, đối với một tổng phổ dùng để biểu diễn (performance score), các nốt nhạc phải đủ rõ để đọc được từ khoảng cách của một chiếc giá để nhạc (music stand). Đồng thời, biên tập viên phải tránh việc lật trang quá nhiều và đảm bảo rằng (nếu có thể) các vị trí lật trang phải nằm sau một dấu lặng hoặc một đoạn tạm dừng. Ngoài ra, một tổng phổ hoặc một bè nhạc nằm trong một cuốn sách đóng gáy dày sẽ không thể tự giữ nguyên trạng thái mở, do đó, bản nhạc dùng để biểu diễn cần có gáy mỏng hoặc sử dụng định dạng đóng gáy sao cho có thể mở phẳng trên giá nhạc.
Trong nhạc cổ điển, thông tin âm nhạc chính thống và đáng tin cậy về một tác phẩm có thể thu được bằng cách nghiên cứu các bản phác thảo viết tay và các phiên bản sơ khai mà nhà soạn nhạc còn giữ lại, cũng như bản tổng phổ gốc có chữ ký của tác giả (autograph score) và các ghi chú cá nhân trên các bản in thử hoặc các bản nhạc đã xuất bản.
Việc hiểu bản nhạc đòi hỏi một dạng kiến thức đặc biệt: khả năng đọc ký âm (đọc nốt nhạc). Tuy nhiên, khả năng đọc hoặc viết nhạc không phải là yêu cầu bắt buộc để sáng tác nhạc. Đã có nhiều nhà soạn nhạc và người viết bài hát có khả năng tạo ra âm nhạc mà không cần tự mình đọc hay viết ký âm, miễn là có một thư ký âm nhạc (amanuensis) hoặc người hỗ trợ nào đó để ghi lại những giai điệu mà họ nghĩ ra. Các ví dụ bao gồm nhà soạn nhạc khiếm thị thế kỷ 18 John Stanley và các nhạc sĩ thế kỷ 20 như Lionel Bart, Irving Berlin và Paul McCartney. Tương tự, trong các dòng nhạc truyền thống như blues và nhạc dân gian (folk music), có rất nhiều nhạc sĩ sáng tác năng suất dù không biết đọc nhạc; thay vào đó, họ chơi và hát “bằng tai” (cảm âm).
Các nhạc sĩ cổ điển chơi các tác phẩm giao hưởng, nhạc thính phòng, sonata và hát các tác phẩm hợp xướng thường đặt bản nhạc trước mặt trên giá nhạc khi biểu diễn (hoặc cầm trên tay trong một bìa kẹp nhạc đối với dàn hợp xướng). Ngoại lệ là các buổi biểu diễn độc tấu nhạc cụ (solo), các bản concerto, hoặc các tác phẩm thanh nhạc đơn ca (ca khúc nghệ thuật, aria trong opera, v.v.), nơi người biểu diễn được yêu cầu phải học thuộc lòng.
Trong nhạc Jazz, thể loại chủ yếu dựa trên sự ngẫu hứng, bản nhạc (trong ngữ cảnh này gọi là bản phổ dẫn hay lead sheet) được sử dụng để đưa ra các chỉ dẫn cơ bản về giai điệu, vòng hòa thanh (hợp âm) và cấu trúc bản phối. Ngay cả khi một ban nhạc jazz có bản phổ dẫn, biểu đồ hợp âm hoặc bản phối khí, nhiều yếu tố của buổi biểu diễn vẫn được ngẫu hứng.
Nhạc viết tay hoặc in ấn ít quan trọng hơn trong các truyền thống thực hành âm nhạc khác. Trong các thể loại như nhạc truyền thống và nhạc dân gian, các ca sĩ và nhạc công thường học bài hát “bằng tai” hoặc được người khác dạy trực tiếp. Mặc dù nhiều bản nhạc pop (popular music) được xuất bản dưới dạng ký âm nào đó, nhưng việc mọi người học một bài hát bằng cách nghe (by ear) là khá phổ biến. Điều này cũng đúng với hầu hết các hình thức nhạc dân gian phương Tây, nơi các bài hát và điệu nhảy được truyền lại theo truyền thống truyền khẩu – và thính giác. Âm nhạc của các nền văn hóa khác, cả dân gian và cổ điển, thường được truyền miệng, mặc dù một số nền văn hóa phi phương Tây cũng phát triển các hình thức ký âm và bản nhạc riêng của họ.
Mặc dù bản nhạc thường được coi là nền tảng cho âm nhạc mới và là công cụ hỗ trợ sáng tác (tức là nhà soạn nhạc “viết” nhạc xuống giấy), nó cũng có thể đóng vai trò là một bản ghi chép trực quan của các tác phẩm âm nhạc đã tồn tại. Các học giả và những người khác đã thực hiện các bản chuyển soạn (transcriptions) để đưa âm nhạc phương Tây và phi phương Tây vào dạng có thể đọc được nhằm mục đích nghiên cứu, phân tích và tái hiện biểu diễn. Điều này không chỉ được thực hiện với nhạc dân gian hoặc nhạc truyền thống (ví dụ: các tập sách nhạc dân gian Hungary và Romania của Bartók), mà còn với các bản ghi âm những phần ngẫu hứng của các nhạc sĩ (ví dụ: piano jazz) và các buổi biểu diễn chỉ dựa một phần vào ký âm. Một ví dụ toàn diện về trường hợp sau trong thời gian gần đây là bộ sưu tập The Beatles: Complete Scores (London: Wise Publications, 1993), bộ sách nỗ lực chuyển soạn thành khuông nhạc (staves) và tablature (tab) tất cả các bài hát đã được The Beatles thu âm với đầy đủ chi tiết về nhạc cụ và thanh nhạc.
Các Loại Hình Bản Nhạc (Types of Sheet Music)
Các bản nhạc hiện đại có thể xuất hiện dưới nhiều định dạng khác nhau. Nếu một tác phẩm được sáng tác chỉ cho một nhạc cụ hoặc một giọng hát (ví dụ: một bản nhạc cho nhạc cụ độc tấu hoặc giọng hát solo a cappella), toàn bộ tác phẩm đó có thể được viết hoặc in thành một bản nhạc duy nhất. Nếu một tác phẩm khí nhạc được dự định để biểu diễn bởi nhiều người, mỗi người biểu diễn thường sẽ có một bản nhạc riêng, được gọi là bản phân phổ (part) để nhìn và chơi. Điều này đặc biệt phổ biến trong việc xuất bản các tác phẩm yêu cầu hơn bốn người biểu diễn, mặc dù tổng phổ (full score) thường cũng được xuất bản kèm theo. Trong thực hành hiện đại, các phần hát trong một tác phẩm thanh nhạc thường không được phát hành riêng lẻ, mặc dù điều này từng là trường hợp phổ biến trong lịch sử, nhất là trước khi công nghệ in ấn âm nhạc giúp bản nhạc trở nên phổ biến rộng rãi.
Bản nhạc có thể được phát hành dưới dạng các bài riêng lẻ hoặc tác phẩm đơn lẻ (ví dụ: một bài hát nổi tiếng hoặc một bản sonata của Beethoven), trong các bộ sưu tập (ví dụ: các tác phẩm của một hoặc nhiều nhà soạn nhạc), hoặc dưới dạng các tác phẩm được biểu diễn bởi một nghệ sĩ nhất định, v.v.
Khi các bản phân phổ riêng biệt của nhạc cụ và giọng hát trong một tác phẩm âm nhạc được in cùng nhau, bản nhạc đó được gọi là tổng phổ (score). Theo quy ước, một tổng phổ bao gồm các ký âm với mỗi bè nhạc cụ hoặc giọng hát được sắp xếp thẳng hàng theo chiều dọc (nghĩa là các sự kiện âm nhạc xảy ra đồng thời trong mỗi bè được sắp xếp song song với nhau). Thuật ngữ tổng phổ cũng đã được sử dụng để chỉ bản nhạc viết cho chỉ một người biểu diễn. Sự phân biệt giữa tổng phổ (score) và bản phân phổ (part) được áp dụng khi cần nhiều hơn một bè để thực hiện buổi biểu diễn.
Tổng phổ có nhiều định dạng khác nhau.
Tổng phổ đầy đủ, các biến thể và bản rút gọn
(Mô tả hình ảnh: Trang đầu tiên của tổng phổ đầy đủ tác phẩm “Der 100. Psalm” của Max Reger dành cho hợp xướng, dàn nhạc và đàn organ)
Một tổng phổ đầy đủ (full score) là một cuốn sách lớn hiển thị âm nhạc của tất cả các nhạc cụ hoặc giọng hát trong một tác phẩm, được sắp xếp theo một thứ tự cố định. Nó đủ lớn để một nhạc trưởng (conductor) có thể đọc trong khi chỉ huy các buổi diễn tập và biểu diễn của dàn nhạc hoặc opera. Ngoài công dụng thực tế cho các nhạc trưởng dẫn dắt hòa nhạc, tổng phổ đầy đủ cũng được sử dụng bởi các nhà musicology (nhà âm nhạc học), nhà lý luận âm nhạc, nhà soạn nhạc và sinh viên âm nhạc đang nghiên cứu một tác phẩm cụ thể.
Một tổng phổ bỏ túi (miniature score) giống như tổng phổ đầy đủ nhưng có kích thước nhỏ hơn nhiều. Nó quá nhỏ để nhạc trưởng sử dụng trong biểu diễn, nhưng lại rất tiện lợi cho việc nghiên cứu một tác phẩm âm nhạc, cho dù đó là tác phẩm cho dàn nhạc lớn hay nghệ sĩ độc tấu. Một tổng phổ bỏ túi có thể chứa một số lời giới thiệu.
Một tổng phổ nghiên cứu (study score) đôi khi có cùng kích thước và thường không thể phân biệt được với tổng phổ bỏ túi, ngoại trừ tên gọi. Một số tổng phổ nghiên cứu có kích thước octavo (khổ bát), nằm ở khoảng giữa kích thước của tổng phổ đầy đủ và tổng phổ bỏ túi. Một tổng phổ nghiên cứu, đặc biệt khi nằm trong một tuyển tập phục vụ nghiên cứu học thuật, có thể bao gồm thêm các bình luận về âm nhạc và các đánh dấu phục vụ mục đích học tập.
Một tổng phổ piano (piano score) hay bản rút gọn cho piano (piano reduction) là một bản chuyển soạn (transcription) ít nhiều giữ nguyên văn cho đàn piano của một tác phẩm vốn dành cho nhiều bè biểu diễn, đặc biệt là các tác phẩm giao hưởng; nó có thể bao gồm các phần thuần túy khí nhạc trong các tác phẩm thanh nhạc lớn (xem tổng phổ thanh nhạc ngay bên dưới). Những bản phối này được thực hiện cho piano solo (hai tay) hoặc piano song tấu (một hoặc hai đàn piano, bốn tay). Đôi khi, các khuông nhạc nhỏ bổ sung được thêm vào tại một số điểm trong tổng phổ piano hai tay để làm cho phần trình bày đầy đủ hơn, mặc dù thường không thực tế hoặc không thể chơi hết chúng khi biểu diễn.
Cũng giống như tổng phổ thanh nhạc (bên dưới), cần có kỹ năng đáng kể để rút gọn một tổng phổ dàn nhạc thành các dạng nhỏ hơn như vậy, bởi vì bản rút gọn không chỉ cần chơi được trên bàn phím mà còn phải trình bày đầy đủ các hòa âm, kết cấu, hình thể, v.v. của tác phẩm gốc. Đôi khi các chỉ dẫn được thêm vào để hiển thị nhạc cụ nào đang chơi ở những điểm nhất định.
Mặc dù các tổng phổ piano thường không nhằm mục đích biểu diễn ngoài việc nghiên cứu và giải trí (các bản chuyển soạn giao hưởng Beethoven của Franz Liszt là một nhóm ngoại lệ đáng chú ý), các vở ballet (múa ba lê) nhận được lợi ích thực tế lớn nhất từ tổng phổ piano. Đó là vì với một hoặc hai nghệ sĩ piano, họ cho phép đoàn ballet thực hiện nhiều buổi diễn tập với chi phí thấp hơn nhiều trước khi phải thuê một dàn nhạc cho các buổi tổng duyệt cuối cùng. Tổng phổ piano cũng có thể được sử dụng để đào tạo các nhạc trưởng mới bắt đầu, những người có thể chỉ huy một nghệ sĩ piano chơi bản rút gọn của một bản giao hưởng; điều này ít tốn kém hơn nhiều so với việc chỉ huy một dàn nhạc đầy đủ. Tổng phổ piano của các vở opera không bao gồm các khuông nhạc riêng cho phần hát, nhưng chúng có thể thêm lời bài hát và chỉ dẫn sân khấu phía trên các nốt nhạc.
Một bản phân phổ (part) là phần được trích xuất từ tổng phổ đầy đủ của một nhạc cụ cụ thể. Nó được sử dụng bởi các nhạc công trong dàn nhạc khi biểu diễn, nơi mà việc sử dụng tổng phổ đầy đủ sẽ quá cồng kềnh. Tuy nhiên, trên thực tế, bản phân phổ cũng có thể là một tài liệu khá dày nếu tác phẩm dài và nhạc cụ đó phải chơi trong phần lớn thời lượng của tác phẩm.
Tổng phổ thanh nhạc (Vocal scores)
(Mô tả hình ảnh: Một đoạn trích của tổng phổ piano-thanh nhạc cho vở opera “William Ratcliff” của César Cui)
Một tổng phổ thanh nhạc (vocal score), hay chính xác hơn là tổng phổ piano-thanh nhạc, là bản rút gọn của tổng phổ đầy đủ của một tác phẩm thanh nhạc (ví dụ: opera, nhạc kịch, oratorio, cantata, v.v.) để hiển thị các bè hát (đơn ca và hợp xướng) trên các khuông nhạc của chúng và các phần của dàn nhạc được chuyển soạn thành bản rút gọn cho piano (thường là cho hai tay) nằm bên dưới các bè hát; các đoạn chỉ có dàn nhạc chơi cũng được rút gọn cho piano. Nếu một phần của tác phẩm là a cappella (hát không nhạc đệm), một bản rút gọn cho piano của các bè hát thường được thêm vào để hỗ trợ diễn tập (điều này thường thấy trong các bản nhạc tôn giáo a cappella).
Tổng phổ piano-thanh nhạc đóng vai trò là cách thuận tiện cho các ca sĩ đơn ca và thành viên hợp xướng học nhạc và tập luyện tách biệt với dàn nhạc. Tổng phổ thanh nhạc của một vở nhạc kịch (musical) thường không bao gồm các đoạn đối thoại nói, ngoại trừ các tín hiệu (cues). Tổng phổ piano-thanh nhạc được sử dụng để cung cấp phần đệm piano cho việc biểu diễn các vở opera, nhạc kịch và oratorio bởi các nhóm nghiệp dư và một số nhóm chuyên nghiệp quy mô nhỏ. Việc này có thể được thực hiện bởi một nghệ sĩ piano hoặc hai nghệ sĩ piano. Với một số vở nhạc kịch trong thập niên 2000, các nghệ sĩ keyboard có thể chơi đàn tổng hợp (synthesizers) thay vì piano.
Một loại liên quan nhưng ít phổ biến hơn là tổng phổ hợp xướng (choral score), chứa các bè hợp xướng với phần đệm đã được rút gọn.
Loại tương đương là tổng phổ organ (organ score) cũng tồn tại, thường liên quan đến âm nhạc nhà thờ dành cho giọng hát và dàn nhạc, chẳng hạn như các bản phối (bởi những người đời sau) cho tác phẩm Messiah của Handel. Nó giống như tổng phổ piano-thanh nhạc ở chỗ bao gồm các khuông nhạc cho phần hát và rút gọn phần dàn nhạc để một người biểu diễn. Khác với tổng phổ thanh nhạc, tổng phổ organ đôi khi được người chuyển soạn dự định dùng để thay thế cho dàn nhạc trong biểu diễn nếu cần thiết.
Một bộ sưu tập các bài hát từ một vở nhạc kịch cụ thể thường được in dưới nhãn vocal selections (tuyển tập ca khúc). Điều này khác với tổng phổ thanh nhạc của cùng một chương trình ở chỗ nó không trình bày toàn bộ âm nhạc, và phần đệm piano thường được đơn giản hóa và bao gồm cả đường nét giai điệu.
Các loại khác
Một tổng phổ rút gọn (short score) là bản giảm lược của một tác phẩm dành cho nhiều nhạc cụ xuống chỉ còn một vài khuông nhạc. Thay vì sáng tác trực tiếp trên tổng phổ đầy đủ, nhiều nhà soạn nhạc phác thảo ra một loại tổng phổ rút gọn nào đó trong khi sáng tác và sau đó mới mở rộng thành bản phối khí hoàn chỉnh. Ví dụ, một vở opera có thể được viết trước tiên dưới dạng tổng phổ rút gọn, sau đó là tổng phổ đầy đủ, rồi lại được rút gọn thành tổng phổ thanh nhạc để diễn tập. Các tổng phổ rút gọn thường không được xuất bản; chúng có thể phổ biến hơn đối với một số loại hình hòa tấu (ví dụ: ban nhạc kèn) so với các loại khác. Do tính chất sơ khai của chúng, tổng phổ rút gọn là điểm tham chiếu chính cho các nhà soạn nhạc muốn hoàn thành tác phẩm dở dang của người khác (ví dụ: Các chương 2 đến 5 của Bản giao hưởng số 10 của Gustav Mahler hoặc màn thứ ba của vở opera Lulu của Alban Berg).
Một tổng phổ mở (open score) là tổng phổ của một tác phẩm đa âm (polyphonic) hiển thị mỗi giọng trên một khuông nhạc riêng biệt. Trong các tác phẩm dành cho nhạc cụ phím thời Phục hưng hoặc Baroque, các tổng phổ mở gồm bốn khuông nhạc đôi khi được sử dụng thay vì quy ước hiện đại hơn là một khuông nhạc cho mỗi tay. Nó cũng đôi khi đồng nghĩa với tổng phổ đầy đủ (có thể có nhiều hơn một bè trên mỗi khuông nhạc).
Trong một tổng phổ đóng (close score), tất cả các bè giọng được thể hiện trên hai khuông nhạc chính (khuông nhạc khóa Sol và khóa Fa).
Các tổng phổ từ thời kỳ Baroque (khoảng 1600–1750) thường ở dạng một bè trầm (bass line) ở khóa Fa và các giai điệu được chơi bởi nhạc cụ hoặc hát nằm trên một khuông nhạc (hoặc các khuông nhạc) phía trên ở khóa Sol. Bè trầm thường có các con số viết phía trên các nốt trầm biểu thị các quãng nằm trên nốt trầm đó (ví dụ: các hợp âm) cần được chơi, một phương pháp gọi là bè trầm có ký số (figured bass). Các con số này chỉ ra quãng nào mà người chơi đàn harpsichord, đàn ống (pipe organ) hoặc đàn lute nên chơi phía trên mỗi nốt trầm.
Âm nhạc đại chúng (Popular music)
(Mô tả hình ảnh: Một bản Lead sheet cho bài hát “Trifle in Pyjamas” chỉ hiển thị giai điệu và ký hiệu hợp âm. Để chơi bài hát này, các nhạc công bộ gõ và đệm của ban nhạc jazz sẽ ngẫu hứng các thế bấm hợp âm và bè trầm dựa trên các ký hiệu hợp âm. Các nhạc cụ giai điệu, như saxophone hoặc trumpet, sẽ ngẫu hứng các nốt luyến láy để làm cho giai điệu thú vị hơn, và sau đó ngẫu hứng một phần solo.)
Một bản phổ giai điệu (lead sheet) chỉ quy định giai điệu, lời bài hát và hòa âm, sử dụng một khuông nhạc với các ký hiệu hợp âm đặt phía trên và lời bài hát phía dưới. Nó thường được sử dụng trong âm nhạc đại chúng (pop) và nhạc jazz để nắm bắt các yếu tố thiết yếu của bài hát mà không quy định chi tiết cách bài hát nên được phối khí hoặc biểu diễn như thế nào.
Một biểu đồ hợp âm (chord chart), hay đơn giản là “chart”, chứa rất ít hoặc không có thông tin về giai điệu mà chỉ cung cấp thông tin hòa âm cơ bản. Một số biểu đồ hợp âm cũng chỉ ra tiết tấu cần chơi, đặc biệt nếu có một chuỗi các điểm nhấn đảo phách (syncopated “hits”) mà người phối khí muốn tất cả bộ gõ và đệm cùng thực hiện. Nếu không, các biểu đồ hợp âm sẽ để trống phần tiết tấu hoặc sử dụng các dấu gạch chéo cho mỗi phách.
Đây là loại văn bản âm nhạc phổ biến nhất được sử dụng bởi các nhạc sĩ phiên làm việc (session musicians – nhạc sĩ thu âm/biểu diễn chuyên nghiệp) chơi nhạc jazz hoặc các hình thức âm nhạc đại chúng khác. Nó dành cho bộ gõ và đệm (rhythm section – thường bao gồm piano, guitar, bass và trống) để ngẫu hứng phần đệm của họ và cho bất kỳ nghệ sĩ solo ngẫu hứng nào (ví dụ: người chơi saxophone hoặc trumpet) sử dụng làm điểm tham chiếu cho các dòng giai điệu ứng tác của họ.
Một sách Fake book là một bộ sưu tập các bài hát và giai điệu jazz chỉ với các yếu tố cơ bản của âm nhạc được cung cấp. Có hai loại sách Fake book: (1) bộ sưu tập các bản lead sheet, bao gồm giai điệu, hợp âm và lời bài hát (nếu có), và (2) bộ sưu tập các bài hát và giai điệu chỉ có các hợp âm. Sách Fake book chỉ chứa hợp âm được sử dụng bởi những người biểu diễn bộ gõ và đệm (đáng chú ý là các nhạc sĩ chơi hợp âm như nghệ sĩ guitar điện, nghệ sĩ piano và nghệ sĩ bass) để giúp hướng dẫn phần ngẫu hứng đệm cho bài hát. Sách Fake book chỉ có hợp âm cũng có thể được sử dụng bởi các nhạc cụ giai điệu (ví dụ: saxophone hoặc trumpet) như một hướng dẫn cho các màn trình diễn solo ngẫu hứng của họ. Vì giai điệu không được bao gồm trong các sách Fake book chỉ có hợp âm, người chơi nhạc cụ giai điệu được kỳ vọng là đã biết giai điệu đó.
(Mô tả hình ảnh: Âm giai Đô trưởng trong ký âm thông thường (trên) và trong tablature cho guitar (dưới))
Một Tablature (hay tab) là một loại bản nhạc đặc biệt – điển hình nhất là cho một nhạc cụ độc tấu – hiển thị vị trí đặt tay để chơi các cao độ trên nhạc cụ đó thay vì hiển thị cao độ cần tạo ra, với tiết tấu cũng được chỉ định. Tablature được sử dụng rộng rãi cho các bài hát guitar và bass điện trong các thể loại âm nhạc đại chúng như nhạc rock và nhạc heavy metal. Loại ký âm này lần đầu tiên được sử dụng vào cuối thời Trung Cổ, và đã được sử dụng cho nhạc cụ phím (ví dụ: đàn ống) và cho các nhạc cụ dây có phím (lute, guitar).
Tờ nhạc bướm (Song sheets – Tờ lời bài hát)
Song sheets là các bản in lời bài hát mà không có ký âm nhạc. Các nghiên cứu học thuật về âm nhạc Mỹ gọi những tờ này là songsters (tập sách hát). Các tờ nhạc bướm khổ rộng (Broadside song sheets), thường là các bản ballad phổ biến, được bán ở New England vào đầu thế kỷ 19 với giá một xu. Trong nửa đầu thế kỷ 20, lời bài hát được in và bán riêng lẻ, trong các bộ sưu tập trên các tờ giấy khổ báo, đóng thành tập sách nhỏ, và trong các tạp chí. Các tờ nhạc này thường bao gồm ảnh của các nghệ sĩ giải trí nổi tiếng gắn liền với bài hát, cũng như các thông tin ghi nhận về nhạc kịch và phim ảnh.
Các tờ nhạc bướm được Hiệp hội các nhà soạn nhạc, tác giả và nhà xuất bản Hoa Kỳ (ASCAP) công nhận là sự cạnh tranh đối với bản nhạc (sheet music) vào năm 1930, khi một đại diện phát biểu: “Hàng ngàn người giờ đây học các giai điệu phổ biến từ đài phát thanh, các nhà xuất bản cho biết. Với lời bài hát có sẵn với giá năm hoặc mười xu và giai điệu đã biết, động lực mua bản nhạc bị loại bỏ.” Trong khi bản nhạc cho một bài hát có thể tốn ba mươi hoặc ba mươi lăm xu, một tờ lời bài hát thường được bán với giá năm xu hoặc một hào. Các hội hợp xướng sẽ mua một bản sao của bản nhạc cho người chơi piano và sau đó là nhiều tờ lời bài hát cho các ca sĩ.
Khi lời bài hát được in mà không có sự cho phép của chủ sở hữu bản quyền, các tờ nhạc này được gọi là tờ nhạc lậu (bootleg song sheets). Việc in lậu tờ nhạc được xem là một vấn đề nhỏ ở Chicago vào đầu những năm 1890, nhưng đã trở thành một vấn đề đáng kể từ năm 1929 đến những năm 1930. Các nhà xuất bản và phân phối tờ nhạc lậu đầu tiên đã bị buộc tội vi phạm bản quyền hình sự vào tháng 2 năm 1930. Thông qua nỗ lực của Hiệp hội Bảo vệ Nhà xuất bản Âm nhạc và cơ quan thực thi pháp luật, cũng như sự ra đời của các tạp chí tờ nhạc hợp pháp, nạn in lậu tờ nhạc đã chấm dứt vào đầu những năm 1940.
Các tạp chí tờ nhạc hợp pháp đầu tiên bắt đầu vào năm 1934, và tờ Song Hits của Lyle Engel được xuất bản lần đầu tiên vào năm 1937 đã thành công trong nhiều thập kỷ. Các tạp chí tờ nhạc bao gồm quảng cáo, các chuyên mục chuyện phiếm, đánh giá bản thu âm và tiểu sử quảng bá của những người nổi tiếng.
Lịch sử
Tiền thân của bản nhạc (Sheet Music)
Ký âm pháp (hệ thống ghi chép nhạc) đã phát triển trước khi giấy da hoặc giấy thường được sử dụng để viết. Hình thức ký âm sớm nhất có thể được tìm thấy trên một phiến đất sét chữ nêm (cuneiform tablet) được tạo ra tại Nippur, thuộc Sumer (ngày nay là Iraq), vào khoảng năm 2000 TCN. Phiến đất sét này thể hiện các hướng dẫn không còn nguyên vẹn để biểu diễn âm nhạc, cho thấy âm nhạc thời đó được sáng tác theo các hòa âm quãng ba sử dụng thang âm diatonic (thang âm nguyên).[5]
Một phiến đất sét khác có niên đại khoảng 1250 TCN cho thấy một dạng ký âm phát triển hơn.[6] Mặc dù việc giải mã hệ thống ký âm này vẫn còn gây tranh cãi, nhưng rõ ràng các ký hiệu này chỉ tên các dây trên đàn lia (lyre), và cách lên dây đàn này được mô tả trong các phiến đất sét khác.[7] Dù chỉ còn là những mảnh vỡ, những phiến đất sét này đại diện cho những giai điệu được ghi lại sớm nhất từng được tìm thấy trên thế giới.[7]
Hình ảnh: Tảng đá gốc tại Delphi chứa bài thứ hai trong hai Bài thánh ca Delphi dâng thần Apollo. Ký hiệu âm nhạc là dòng các biểu tượng xuất hiện ngắt quãng phía trên dòng chữ cái Hy Lạp chính chạy liên tục.
Ký âm Hy Lạp cổ đại được sử dụng từ ít nhất thế kỷ thứ 6 TCN cho đến khoảng thế kỷ thứ 4 SCN; một số tác phẩm hoàn chỉnh và các mảnh vỡ của các tác phẩm sử dụng hệ thống này vẫn còn tồn tại. Ký âm bao gồm các biểu tượng được đặt phía trên các âm tiết của văn bản. Một ví dụ về tác phẩm hoàn chỉnh là Bia mộ Seikilos, có niên đại khác nhau từ thế kỷ 2 TCN đến thế kỷ 1 SCN.
Trong âm nhạc Hy Lạp cổ đại, ba bài thánh ca của Mesomedes xứ Crete vẫn còn tồn tại trong các bản thảo. Một trong những ví dụ lâu đời nhất được biết đến về ký âm là một mảnh giấy cói của vở kịch Orestes thời Hy Lạp hóa (408 TCN), chứa ký âm cho một đoạn hợp xướng. Ký âm Hy Lạp cổ đại dường như đã không còn được sử dụng vào khoảng thời gian Đế chế La Mã suy tàn.
Ký âm bản thảo phương Tây
Trước thế kỷ 15, âm nhạc phương Tây được viết bằng tay và bảo quản trong các bản thảo (manuscripts), thường được đóng thành các tập lớn. Các ví dụ nổi tiếng nhất về ký âm thời Trung Cổ là các bản thảo về nhạc bình ca đơn âm (monophonic chant). Ký âm bình ca chỉ ra các nốt của giai điệu, nhưng không có bất kỳ chỉ dẫn nào về nhịp điệu (rhythm).
Trong trường hợp của nhạc đa âm (polyphony) thời Trung Cổ, chẳng hạn như thể loại motet, các bè được viết ở các phần riêng biệt trên hai trang đối diện nhau. Quá trình này được hỗ trợ bởi sự ra đời của ký âm định lượng (mensural notation), hệ thống này chỉ ra cả nhịp điệu và song hành với thực hành thời Trung Cổ là soạn các bè của nhạc đa âm theo trình tự lần lượt, thay vì soạn cùng một lúc (như thời sau này). Các bản thảo hiển thị các bè cùng nhau dưới dạng tổng phổ (score) rất hiếm và chủ yếu giới hạn ở thể loại organum, đặc biệt là của trường phái Notre Dame.
Trong thời Trung Cổ, nếu một Nữ tu viện trưởng muốn có một bản sao của một tác phẩm hiện có, chẳng hạn như một tác phẩm thuộc sở hữu của một Nữ tu viện trưởng ở thị trấn khác, bà sẽ phải thuê một người chép nhạc để thực hiện công việc bằng tay. Đây là một quá trình dài và có thể dẫn đến các lỗi sao chép. Ngay cả sau khi in ấn âm nhạc ra đời vào giữa những năm 1400, nhiều bản nhạc vẫn tiếp tục tồn tại chủ yếu dưới dạng bản thảo viết tay của các nhà soạn nhạc cho đến tận thế kỷ 18.
In ấn
Xem thêm: Lịch sử xuất bản âm nhạc và Khắc bản nhạc (Music engraving)
Thế kỷ 15
Có một số khó khăn trong việc chuyển đổi công nghệ máy in mới sang in âm nhạc. Trong cuốn sách in đầu tiên có chứa âm nhạc, Mainz Psalter (1457), các ký hiệu âm nhạc (cả dòng kẻ khuông nhạc và nốt nhạc) được thêm vào bằng tay. Điều này tương tự như việc để chừa chỗ trống trong các sách in thời kỳ đầu (incunabula) để vẽ chữ cái viết hoa đầu dòng. Cuốn sách thánh thi này được in tại Mainz, Đức, bởi Johann Fust và Peter Schöffer; hiện một bản đang được lưu giữ tại Lâu đài Windsor và một bản khác tại Thư viện Anh.
Sau đó, các dòng kẻ khuông nhạc được in bằng máy, nhưng những người chép nhạc vẫn thêm phần còn lại của bản nhạc bằng tay. Khó khăn lớn nhất trong việc sử dụng chữ in rời (movable type) để in nhạc là tất cả các thành phần phải thẳng hàng – đầu nốt nhạc phải được căn chỉnh chính xác với khuông nhạc. Trong thanh nhạc, lời bài hát phải được căn chỉnh với đúng nốt nhạc (mặc dù vào thời điểm này, ngay cả trong các bản thảo viết tay, điều này không phải là ưu tiên cao).
Khắc bản nhạc (Music engraving) là nghệ thuật vẽ ký hiệu âm nhạc với chất lượng cao nhằm mục đích sao chép cơ học. Bản nhạc in bằng máy đầu tiên xuất hiện vào khoảng năm 1473, khoảng 20 năm sau khi Gutenberg giới thiệu máy in. Năm 1501, Ottaviano Petrucci xuất bản Harmonice Musices Odhecaton A, chứa 96 bản nhạc in. Phương pháp in của Petrucci tạo ra các bản nhạc sạch, dễ đọc, thanh lịch, nhưng đó là một quá trình dài và khó khăn, đòi hỏi ba lần chạy qua máy in riêng biệt (một lần cho khuông nhạc, một lần cho nốt nhạc, một lần cho lời). Sau này Petrucci phát triển một quy trình chỉ cần hai lần chạy qua máy in. Nhưng việc này vẫn rất vất vả vì mỗi lần chạy đều yêu cầu căn chỉnh rất chính xác để kết quả có thể đọc được (tức là để đầu nốt nhạc nằm đúng dòng kẻ). Đây là những bản nhạc đa âm in được phân phối rộng rãi đầu tiên. Petrucci cũng in bản nhạc dạng tablature (ký hiệu cho nhạc cụ dây) đầu tiên bằng chữ in rời.
Kỹ thuật in một lần (single impression printing), trong đó các dòng kẻ và nốt nhạc có thể được in trong cùng một lần chạy máy, xuất hiện lần đầu ở London vào khoảng năm 1520. Pierre Attaingnant đã đưa kỹ thuật này vào sử dụng rộng rãi vào năm 1528, và nó hầu như không thay đổi trong suốt 200 năm sau đó.
Hình ảnh: Trang bìa cuốn Odhecaton hay Harmonice Musices Odhecaton của Petrucci.
Một định dạng phổ biến để phát hành nhạc đa âm, nhiều bè trong thời kỳ Phục hưng là sách bè (partbooks). Trong định dạng này, mỗi bè giọng cho một tập hợp các bài madrigal năm bè (ví dụ), sẽ được in riêng trong cuốn sách của chính nó, sao cho cần phải có đủ cả năm cuốn sách bè để biểu diễn bản nhạc. Các sách bè này có thể được sử dụng bởi ca sĩ hoặc nhạc công. Tổng phổ (scores) cho nhạc nhiều bè hiếm khi được in trong thời Phục hưng, mặc dù việc sử dụng định dạng tổng phổ như một phương tiện để soạn các bè đồng thời (thay vì nối tiếp nhau như cuối thời Trung Cổ) được cho là nhờ công của Josquin des Prez, một nhà soạn nhạc thời kỳ Cao trào Phục hưng.
Tác động của nhạc in cũng tương tự như tác động của văn bản in: thông tin lan truyền nhanh hơn, hiệu quả hơn, với chi phí thấp hơn và đến được với nhiều người hơn so với các bản thảo chép tay tốn nhiều công sức. Nó có thêm tác động là khuyến khích các nhạc sĩ nghiệp dư có đủ điều kiện, những người giờ đây có thể mua được bản nhạc, tham gia biểu diễn. Điều này theo nhiều cách đã ảnh hưởng đến toàn bộ ngành công nghiệp âm nhạc. Các nhà soạn nhạc giờ đây có thể viết nhiều nhạc hơn cho những người biểu diễn nghiệp dư, biết rằng nó có thể được phân phối và bán cho tầng lớp trung lưu.
Điều này có nghĩa là các nhà soạn nhạc không còn phải phụ thuộc hoàn toàn vào sự bảo trợ của giới quý tộc giàu có. Các nhạc công chuyên nghiệp có thể có nhiều nhạc hơn để sử dụng và họ có thể tiếp cận âm nhạc từ các quốc gia khác nhau. Số lượng người chơi nghiệp dư tăng lên, cho phép các nhạc công chuyên nghiệp kiếm tiền bằng việc dạy nhạc. Tuy nhiên, trong những năm đầu, chi phí của nhạc in đã hạn chế sự phân phối của nó. Một yếu tố khác hạn chế tác động của nhạc in là ở nhiều nơi, quyền in nhạc do nhà vua ban cấp, và chỉ những người có đặc quyền mới được phép làm điều đó, tạo cho họ thế độc quyền. Đây thường là một vinh dự (và lợi ích kinh tế) được ban cho các nhạc sĩ hoặc nhà soạn nhạc cung đình được sủng ái.
Thế kỷ 16
Hình ảnh: Ví dụ về bản nhạc viết tay và ký âm thế kỷ 16. Trích từ bản thảo “Muziek voor 4 korige diatonische cister”.[8]
Hình ảnh: Tổng phổ bài Ríu Ríu Chíu in năm 1556 tại Venice bởi Girolamo Scotto.
Kỹ thuật khắc bản kẽm cơ học (mechanical plate engraving) được phát triển vào cuối thế kỷ 16.[9] Mặc dù khắc bản kẽm đã được sử dụng từ đầu thế kỷ 15 để tạo ra nghệ thuật thị giác và bản đồ, nhưng nó không được áp dụng cho âm nhạc cho đến năm 1581.[9] Trong phương pháp này, hình ảnh phản chiếu của một trang nhạc hoàn chỉnh được khắc lên một tấm kim loại. Mực sau đó được bôi vào các rãnh, và bản in nhạc được chuyển sang giấy. Các tấm kim loại có thể được lưu trữ và tái sử dụng, khiến phương pháp này trở thành một lựa chọn hấp dẫn cho những người khắc nhạc. Đồng là kim loại được lựa chọn ban đầu cho các tấm khắc sớm, nhưng đến thế kỷ 18, hợp kim thiếc (pewter) đã trở thành vật liệu tiêu chuẩn do tính dẻo và chi phí thấp hơn.[10]
Khắc bản kẽm là phương pháp được lựa chọn cho in ấn âm nhạc cho đến cuối thế kỷ 19, thời điểm mà sự suy tàn của nó bị đẩy nhanh bởi sự phát triển của công nghệ nhiếp ảnh.[9] Tuy nhiên, kỹ thuật này vẫn tồn tại đến ngày nay và đôi khi vẫn được sử dụng bởi một số nhà xuất bản chọn lọc như G. Henle Verlag ở Đức.[11]
Khi các tác phẩm âm nhạc ngày càng phức tạp, công nghệ cần thiết để sản xuất các tổng phổ chính xác cũng tăng theo. Không giống như in ấn văn học chủ yếu chứa từ ngữ, khắc nhạc truyền tải nhiều loại thông tin khác nhau cùng một lúc. Để rõ ràng cho các nhạc sĩ, bắt buộc kỹ thuật khắc phải cho phép độ chính xác tuyệt đối. Các nốt của hợp âm, ký hiệu cường độ (dynamic markings) và các ký hiệu khác phải thẳng hàng theo chiều dọc. Nếu có lời bài hát, mỗi âm tiết phải khớp theo chiều dọc với giai điệu được gán cho nó. Theo chiều ngang, các phân chia của phách được đánh dấu không chỉ bởi các đuôi nốt (flags) và thanh nối (beams), mà còn bởi khoảng cách tương đối giữa chúng trên trang giấy.[9] Hậu cần của việc tạo ra các bản sao chính xác như vậy đã đặt ra một số vấn đề cho những người khắc nhạc thời kỳ đầu, và đã dẫn đến sự phát triển của một số công nghệ khắc nhạc.
Thế kỷ 19
Hình ảnh: Các tòa nhà của khu xuất bản âm nhạc Tin Pan Alley tại Thành phố New York năm 1910.[12]
Vào thế kỷ 19, ngành công nghiệp âm nhạc bị thống trị bởi các nhà xuất bản bản nhạc tờ (sheet music publishers). Vào giữa thế kỷ, kiểm soát bản quyền giai điệu không chặt chẽ, và các nhà xuất bản thường in các phiên bản bài hát phổ biến theo cách riêng của họ. Một số nhà soạn nhạc, như J.N. Pattison, đã phản đối bằng cách tự xuất bản nhạc của mình. Pattison điều hành hoạt động từ một phòng trưng bày piano và đàn organ ở Quảng trường Union tại trung tâm Manhattan.
Sau năm 1885, hoạt động xuất bản âm nhạc ở New York bị thống trị bởi một nhóm các nhạc sĩ viết ca khúc và nhà soạn nhạc được gọi là Tin Pan Alley. Với các luật bảo vệ bản quyền mạnh mẽ hơn vào cuối thế kỷ, các nhạc sĩ viết ca khúc, nhà soạn nhạc, người viết lời và nhà xuất bản bắt đầu làm việc cùng nhau vì lợi ích tài chính chung. Các nhà xuất bản ở Thành phố New York tập trung vào thanh nhạc. Các nhà xuất bản lớn nhất đã thiết lập trụ sở tại New York, nhưng các nhà xuất bản địa phương nhỏ – thường liên kết với các nhà in thương mại hoặc cửa hàng nhạc cụ – vẫn tiếp tục phát triển trên khắp đất nước. Một số lượng lớn người nhập cư Đông Âu đã trở thành nhà xuất bản âm nhạc và nhạc sĩ tại Tin Pan Alley — nổi tiếng nhất là Irving Berlin. Những nhạc sĩ đã thành danh với các bài hát thành công được thuê làm nhân viên chính thức của các nhà xuất bản.
Tại Hoa Kỳ, ngành công nghiệp bản nhạc tờ phát triển song song với các chương trình blackface minstrelsy (hài kịch bôi mặt đen), cũng như nhạc thính phòng (parlour music). Cuối thế kỷ 19 chứng kiến sự bùng nổ lớn của nhạc thính phòng, với việc sở hữu và kỹ năng chơi đàn piano trở thành điều bắt buộc (de rigueur) đối với các gia đình trung lưu. Vào cuối thế kỷ 19, nếu một gia đình trung lưu muốn nghe một bài hát hoặc bản nhạc mới phổ biến, họ sẽ mua bản nhạc tờ và sau đó biểu diễn nó theo phong cách nghiệp dư tại nhà. Nhưng vào đầu thế kỷ 20, máy hát (phonograph) và âm nhạc ghi âm đã phát triển mạnh mẽ. Điều này, cùng với sự phổ biến ngày càng tăng của phát thanh vô tuyến từ những năm 1920 trở đi, đã làm giảm tầm quan trọng của các nhà xuất bản bản nhạc tờ. Ngành công nghiệp ghi âm (thu âm) cuối cùng đã thay thế các nhà xuất bản bản nhạc tờ để trở thành lực lượng lớn nhất trong ngành công nghiệp âm nhạc.
Thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21
Vào cuối thế kỷ 20 và bước sang thế kỷ 21, mối quan tâm đáng kể đã phát triển trong việc thể hiện bản nhạc dưới định dạng máy tính có thể đọc được (xem phần mềm ký âm), cũng như các tệp có thể tải xuống. Music OCR, phần mềm để “đọc” bản nhạc đã quét (scan) để kết quả có thể được thao tác, đã có sẵn từ năm 1991.
Năm 1998, bản nhạc ảo phát triển hơn nữa thành cái được gọi là bản nhạc kỹ thuật số (digital sheet music), lần đầu tiên cho phép các nhà xuất bản cung cấp bản nhạc có bản quyền để mua trực tuyến. Không giống như các bản in giấy cứng, các tệp này cho phép thao tác như thay đổi nhạc cụ, dịch giọng (transposition) và phát lại MIDI (Giao diện Kỹ thuật số Nhạc cụ). Sự phổ biến của hệ thống phân phối tức thời này trong giới nhạc sĩ đã thúc đẩy sự tăng trưởng mới của ngành công nghiệp kể từ cuối những năm 1990.
Một chương trình ký âm máy tính sớm dành cho máy tính gia đình là Music Construction Set, được phát triển vào năm 1984 và phát hành cho nhiều nền tảng khác nhau. Giới thiệu các khái niệm phần lớn chưa được biết đến với người dùng gia đình thời đó, nó cho phép thao tác các nốt và ký hiệu bằng thiết bị trỏ như chuột; người dùng sẽ “kéo” một nốt hoặc ký hiệu từ bảng chọn và “thả” nó vào khuông nhạc ở vị trí chính xác. Chương trình cho phép phát lại âm nhạc đã tạo thông qua các card âm thanh đời đầu và có thể in tổng phổ trên máy in đồ họa.
Nhiều sản phẩm phần mềm cho máy trạm âm thanh kỹ thuật số (DAW) hiện đại và phần mềm soạn nhạc (scorewriters) cho máy tính cá nhân hỗ trợ tạo bản nhạc từ tệp MIDI, hoặc bởi một người biểu diễn chơi các nốt trên bàn phím có trang bị MIDI hoặc bộ điều khiển MIDI khác, hoặc bằng cách nhập thủ công bằng chuột hoặc thiết bị máy tính khác.
Đến năm 1999, một hệ thống và phương pháp phối hợp hiển thị âm nhạc giữa các nhạc công trong dàn nhạc đã được Harry Connick Jr. đăng ký bằng sáng chế.[13] Đó là một thiết bị có màn hình máy tính được sử dụng để hiển thị bản nhạc cho các nhạc sĩ trong dàn nhạc thay vì giấy thường dùng. Connick sử dụng hệ thống này khi lưu diễn với ban nhạc lớn (big band) của mình.[14] Với sự phổ biến của mạng không dây và iPad, các hệ thống tương tự đã được phát triển. Trong thế giới nhạc cổ điển, một số nhóm tứ tấu dây sử dụng các bè nhạc trên màn hình máy tính. Có một số lợi thế đối với các bè nhạc trên máy tính. Vì bản nhạc nằm trên màn hình, người dùng có thể điều chỉnh độ tương phản, độ sáng và thậm chí kích thước của các nốt nhạc để dễ đọc hơn. Ngoài ra, một số hệ thống sẽ thực hiện “lật trang” bằng bàn đạp chân (pedal), nghĩa là người biểu diễn không phải bỏ lỡ việc chơi nhạc trong khi lật trang, như thường xảy ra với các bản nhạc giấy.
Đáng quan tâm thực tế đối với công chúng là Dự án Mutopia, một nỗ lực tạo ra thư viện bản nhạc thuộc phạm vi công cộng (public domain), tương đương với thư viện sách công cộng của Dự án Gutenberg. Dự án Thư viện Tổng phổ Âm nhạc Quốc tế (IMSLP) cũng đang cố gắng tạo ra một thư viện ảo chứa tất cả các tổng phổ thuộc phạm vi công cộng, cũng như các bản nhạc từ các nhà soạn nhạc sẵn sàng chia sẻ âm nhạc của họ với thế giới miễn phí.
Một số chương trình máy tính soạn nhạc có một tính năng rất hữu ích cho các nhà soạn nhạc và người phối khí: khả năng “phát lại” (playback) bản nhạc đã ký âm bằng âm thanh tổng hợp (synthesizer) hoặc nhạc cụ ảo. Trước khi các chương trình máy tính có sẵn, chi phí cao để thuê một dàn nhạc giao hưởng đầy đủ có nghĩa là nhiều nhà soạn nhạc và người phối khí chỉ có thể nghe các tác phẩm giao hưởng của họ bằng cách chuyển soạn chúng cho piano, organ hoặc tứ tấu dây. Mặc dù phần phát lại của chương trình soạn nhạc thiếu đi những sắc thái của một bản thu âm dàn nhạc chuyên nghiệp, nó vẫn truyền tải được màu sắc âm thanh và sự tương tác giữa các nhạc cụ của tác phẩm.
Sự thâm nhập của ký âm phương Tây vào các nền văn hóa khác
Bên ngoài các nền văn hóa phương Tây hiện đại, tồn tại rất nhiều hệ thống ký âm, mỗi hệ thống thích nghi với nhu cầu cụ thể của nền văn hóa âm nhạc đó. Một số truyền thống cổ điển phát triển cao, chẳng hạn như các hình thức khyal và dhrupad của Bắc Ấn Độ, hoàn toàn không sử dụng ký âm hoặc chỉ dùng các hình thức thô sơ như công cụ hỗ trợ trí nhớ (mnemonic).
Các hệ thống ký âm phương Tây không được trang bị đủ để mô tả các loại âm nhạc khác, chẳng hạn như các hình thức cung đình của gagaku Nhật Bản, dhrupad Ấn Độ, hoặc âm nhạc gõ của trống Ewe. Sự thâm nhập của ký âm khuông nhạc phương Tây vào các nền văn hóa này đã được nhà âm nhạc học Alain Daniélou[15] và Reebee Garofalo[16] mô tả như một quá trình của chủ nghĩa đế quốc văn hóa.