Biểu cảm âm nhạc (Musical expression)
Biểu cảm âm nhạc là nghệ thuật chơi đàn hoặc hát với sự phản hồi mang tính cá nhân đối với âm nhạc.[1]
Ở cấp độ thực hành, điều này có nghĩa là sử dụng một cách thích hợp các yếu tố sắc thái động (dynamics), phân câu (phrasing), âm sắc (timbre) và khớp âm/ngắt nối âm (articulation) để thổi hồn vào bản nhạc.[1] Các nhà soạn nhạc có thể quy định các khía cạnh biểu cảm này ở những mức độ chi tiết khác nhau thông qua hệ thống ký hiệu trên tổng phổ (musical score).
Bản chất của biểu cảm âm nhạc cũng đã được thảo luận ở cấp độ lý thuyết trong suốt lịch sử âm nhạc cổ điển. Một quan điểm phổ biến cho rằng âm nhạc vừa diễn tả, vừa khơi gợi cảm xúc, hình thành nên một kênh giao tiếp cảm xúc giữa người nghệ sĩ và khán giả. Quan điểm này đã hiện diện trong phần lớn lịch sử âm nhạc, mặc dù nó được thể hiện rõ ràng nhất trong chủ nghĩa Lãng mạn (Romanticism).[1] Tuy nhiên, vai trò của cảm xúc trong âm nhạc đôi khi bị thách thức bởi những người như Igor Stravinsky, người coi âm nhạc là một hình thức nghệ thuật thuần túy và xem sự biểu cảm là một sự xao nhãng không liên quan.
Thuyết mô phỏng và Tu từ học (Mimesis and rhetoric)
Trong các thời kỳ âm nhạc Baroque và Cổ điển, âm nhạc (và mỹ học nói chung) chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi lý thuyết Mô phỏng (mimesis) của Aristotle. Nghệ thuật đại diện cho sự hoàn hảo và sự bắt chước tự nhiên, lời nói và cảm xúc.[1]
Vì lời nói được coi là hình mẫu cho âm nhạc, nên sáng tác và biểu diễn trong thời kỳ Baroque chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của thuật hùng biện/tu từ học (rhetoric). Theo cái được gọi là Thuyết về các trạng thái cảm xúc (Theory of affect), một nhạc sĩ được kỳ vọng sẽ khuấy động cảm xúc của khán giả theo cách tương tự như một nhà hùng biện đang thực hiện bài diễn thuyết tuân theo các quy tắc của tu từ học cổ điển. Kết quả là, mục đích của một tác phẩm âm nhạc là tạo ra một cảm xúc cụ thể, ví dụ như vui sướng, buồn bã, giận dữ hoặc bình thản. Hòa âm, giai điệu, giọng điệu (tonality), nhịp điệu (metre) và cấu trúc của âm nhạc đều hướng tới mục đích này, cũng như tất cả các khía cạnh nằm trong sự kiểm soát của người biểu diễn như khớp âm (articulation) và sắc thái động (dynamics).[2]
Như Johann Joachim Quantz đã viết vào năm 1752:

“Về cơ bản, nhà hùng biện và nhạc sĩ có cùng một mục đích trong cả việc chuẩn bị và thực hiện tác phẩm của họ, đó là làm chủ trái tim của thính giả, khơi dậy hoặc xoa dịu những đam mê của họ, và đưa họ lúc thì đến với tình cảm này, lúc lại sang tình cảm khác.”[3]
Các nhà soạn nhạc thời Baroque sử dụng các ký hiệu biểu cảm khá hiếm hoi, vì vậy đây có thể là một thách thức đối với các nhạc sĩ ngày nay trong việc diễn giải các tổng phổ Baroque, đặc biệt nếu họ áp dụng quan điểm biểu diễn dựa trên cứ liệu lịch sử (historically informed performance) và nhắm đến việc tái tạo lại phương pháp tiếp cận được công nhận vào thời điểm đó.
Tuy nhiên, có một số nguyên tắc chung. Khi nhìn vào tiết tấu (rhythm) của một tác phẩm, các tiết tấu chậm có xu hướng nghiêm trang trong khi các tiết tấu nhanh có xu hướng nhẹ nhàng và bông đùa. Trong tuyến giai điệu, các quãng (intervals) nhỏ thường đại diện cho sự u sầu trong khi các bước nhảy quãng lớn được dùng để thể hiện niềm vui.[4] Trong hòa âm, việc lựa chọn các quãng nghịch (dissonances) có ảnh hưởng đáng kể đến loại cảm xúc dự kiến (hoặc được tạo ra), và Quantz khuyến nghị rằng quãng nghịch càng gắt thì càng nên chơi lớn tiếng. Một kết (cadence) thường đại diện cho sự kết thúc của một câu.[4]
Cách tiếp cận mang tính tu từ học đối với âm nhạc đã đặt ra câu hỏi triết học về việc liệu khuấy động đam mê của người nghe theo cách này có tương thích với quan điểm của Aristotle rằng nghệ thuật chỉ hiệu quả vì nó bắt chước tự nhiên hay không. Một số tác giả viết về âm nhạc trong thế kỷ 18 vẫn bám sát quan điểm của Aristotle, như Charles Batteux, người viết rằng nguyên tắc thống nhất duy nhất của thị hiếu và cái đẹp là sự tái tạo lại hình thức lý tưởng nằm phía sau các sự vật tự nhiên.
Tuy nhiên, quan điểm này bị thách thức bởi những người khác, những người cảm thấy rằng vai trò của âm nhạc là tạo ra hiệu ứng cảm xúc. Ví dụ, Sir William Jones đã viết vào năm 1772 rằng: “Sẽ thấy rằng, những phần tinh túy nhất của thơ ca, âm nhạc và hội họa là sự biểu đạt của những đam mê, và tác động lên tâm trí chúng ta bằng sự đồng cảm; rằng những phần kém hơn của chúng là sự mô tả các đối tượng tự nhiên, và tác động đến chúng ta chủ yếu bằng sự thay thế/ẩn dụ”.[1]
Năm 1785, Michel de Chabanon đề xuất rằng âm nhạc được hiểu tốt nhất như là một ngôn ngữ của riêng nó, thứ kích thích một phản hồi cảm xúc liên kết với sự biểu cảm âm nhạc nhưng không bị giới hạn bởi nó. Cùng một bản nhạc có thể gắn liền với nhiều phản hồi cảm xúc khác nhau ở người nghe. Chabanon bác bỏ cách tiếp cận tu từ học đối với âm nhạc, bởi ông không tin rằng có một sự tương ứng đơn giản giữa các đặc điểm âm nhạc và các trạng thái cảm xúc. Nhiều triết lý âm nhạc sau này phụ thuộc vào quan điểm của Chabanon.[1]
Thời kỳ Lãng mạn (Romantic era)
Khoảng đầu thế kỷ 19, ý tưởng về âm nhạc như một loại ‘ngôn ngữ tối thượng của cảm xúc'[1] đã trở nên phổ biến. Học thuyết mỹ học mới của Chủ nghĩa Lãng mạn đặt cảm xúc thăng hoa, trác tuyệt (sublime) vào cốt lõi của trải nghiệm nghệ thuật, và việc truyền đạt những cảm xúc này trở thành mục đích của biểu diễn âm nhạc. Âm nhạc được kỳ vọng sẽ truyền tải những cảm xúc mãnh liệt, mang đậm tính cá nhân theo tầm nhìn của nhà soạn nhạc. Khi thế kỷ 19 phát triển, chủ nghĩa dân tộc trong âm nhạc đã mở rộng những cảm xúc này vượt ra ngoài cấp độ cá nhân để thể hiện tình cảm của cả dân tộc.[5]
Sự nhấn mạnh vào giao tiếp cảm xúc này được hỗ trợ bởi sự tự tin ngày càng tăng trong việc sử dụng hòa âm (harmony) phức tạp hơn, và bởi các nhạc cụ cũng như dàn nhạc có khả năng đạt được những cực độ lớn hơn về sắc thái động (dynamic). Vào đầu thế kỷ 19, các ký hiệu cường độ như “pp” và “ff” được sử dụng phổ biến nhất, nhưng đến cuối thế kỷ, các ký hiệu như “pppp” và “ffff” bắt đầu xuất hiện trên tổng phổ. Các nhà soạn nhạc Lãng mạn cũng sử dụng ngày càng chi tiết các ký hiệu biểu cảm như crescendo (mạnh dần) và diminuendo (nhỏ dần), các dấu nhấn (accents) và ký hiệu khớp âm (articulation).[5]
Phản đối sự biểu cảm (Against expression)
Sau sự thống trị ngày càng tăng của biểu cảm và cảm xúc trong âm nhạc suốt thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, đã xuất hiện một làn sóng phản đối.[1]
Năm 1935, Stravinsky viết:

“Hầu hết mọi người thích âm nhạc vì nó mang lại cho họ những cảm xúc nhất định như niềm vui, nỗi đau, nỗi buồn và hình ảnh của thiên nhiên, một chủ đề cho những mộng mơ hoặc – còn tốt hơn nữa – là sự lãng quên khỏi ‘cuộc sống thường nhật’. Họ muốn một thứ thuốc – một chất gây nghiện – … Âm nhạc sẽ chẳng có giá trị bao nhiêu nếu nó bị hạ thấp xuống một mục đích như vậy. Khi mọi người học được cách yêu âm nhạc vì chính bản thân nó, khi họ lắng nghe bằng đôi tai khác, sự thưởng thức của họ sẽ thuộc về một trật tự cao hơn và mạnh mẽ hơn nhiều, và họ sẽ có thể đánh giá nó trên một bình diện cao hơn và nhận ra giá trị nội tại của nó.”[6]
Tài liệu tham khảo
- Kovaleff Baker, Nancy; Paddison, Max; Scruton, Roger (2001). “Expression”. Grove Music Online (8th ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.09138. ISBN 978-1-56159-263-0. (subscription, Wikilibrary access, or UK public library membership required)
- Wilson, Blake; Buelow, George J.; Hoyt, Peter A. (2001). “Rhetoric and music”. Grove Music Online (8th ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.43166. ISBN 978-1-56159-263-0. (subscription, Wikilibrary access, or UK public library membership required)
- Johann Joachim Quantz (1966) [1752]. On Playing the Flute. Translated by Edward R. Reilly. Faber and Faber. ISBN 9780571066988.[page needed]
- Tarling, Judy (2000). Baroque String Playing for Ingenious Learners. Tring: Corda Music. pp. 4–6. ISBN 978-0-9528220-1-1.
- Hugh Macdonald (2002). Burton, Anthony (ed.). Performer’s Guide to Music of the Romantic Period. London: ABRSM. p. 4. ISBN 978-1-86096-194-6.
- Igor Stravinsky (1975) [1935]. An Autobiography. Calder and Boyars. p. 163. ISBN 9780714510828.
Bài viết được tổng hợp và biên soạn bởi công ty THE SUN SYMPHONY với mục đích chia sẻ kiến thức, gợi mở tư duy đúng và cung cấp thông tin tham khảo cho người đọc. Nội dung đã được chọn lọc và hệ thống hóa theo góc nhìn chuyên môn, phù hợp với định hướng phát triển từ nội lực âm nhạc của công ty.
📩 Liên hệ với The Sun Symphony để được tư vấn về lộ trình học tập phù hợp: