Back

Bình ca (Plainsong)

Tác Giả: THE SUN SYMPHONY

Xem thêm các bài viết khác.

Bình ca (Plainsong)

Bình ca (tiếng Anh: Plainsong hoặc plainchant; phỏng dịch từ tiếng Pháp plain-chant; tiếng Latinh: cantus planus) là một hệ thống các bài thánh ca được sử dụng trong phụng vụ của Giáo hội phương Tây. Khi nhắc đến thuật ngữ bình ca, người ta ám chỉ đến những tác phẩm thánh nhạc được soạn bằng lời tiếng Latinh.[1] Bình ca là hình thức âm nhạc độc tôn của Giáo hội Kitô giáo phương Tây cho đến thế kỷ thứ chín, trước khi nhạc đa âm (polyphony) ra đời.[2]

Các bài thánh ca đơn âm (monophonic) của bình ca có nhịp điệu tự do (không chia nhịp),[3] thường được coi là phóng khoáng hơn so với nhịp điệu có tính toán của âm nhạc phương Tây sau này.[3] Theo truyền thống, chúng được hát mà không có nhạc cụ đệm, mặc dù các nghiên cứu gần đây đã phát hiện ra một tập quán phổ biến về việc đệm nhạc cho thánh ca vượt qua các ranh giới tôn giáo và địa lý.[4]

Có ba loại giai điệu thánh ca mà bình ca được phân loại vào: đối âm (syllabic), nhóm âm (neumatic), và luyến âm (melismatic).[3] Hình thức giai điệu luyến âm trôi chảy tự do của bình ca vẫn còn được nghe thấy trong âm nhạc Trung Đông ngày nay.[3]

Mặc dù Giáo hội Công giáo và các Giáo hội Chính thống giáo Đông phương không tách biệt cho đến rất lâu sau khi bình ca ra đời, các bài thánh ca Byzantine (Byzantine chants) thường không được phân loại là bình ca.

Lịch sử

Bình ca phát triển trong những thế kỷ đầu tiên của Kitô giáo, có thể chịu ảnh hưởng bởi âm nhạc của các hội đường Do Thái và chắc chắn là bởi hệ thống điệu thức Hy Lạp. Nó có hệ thống ký âm riêng biệt.[5]

Khi số lượng các bài thánh ca trong vốn tiết mục của nhà thờ tăng lên, các quan chức cần một cách tốt hơn để tiêu chuẩn hóa âm nhạc.[3] Một hình thức ký hiệu âm nhạc độc đáo đã được phát triển để giúp chuẩn hóa âm nhạc và cung cấp tài liệu tham khảo cho cả người biểu diễn lẫn khán giả.[1] Các ký hiệu âm nhạc được sử dụng gọi là neume, và chúng được ghi trên một khuông nhạc bốn dòng kẻ, không giống như khuông nhạc năm dòng kẻ mà chúng ta quen dùng ngày nay.[3]

Các neume sớm nhất là những dấu hiệu được đặt phía trên lời của bài thánh ca để giúp người biểu diễn nhớ giai điệu của tác phẩm. Chúng hiển thị hình dạng chung của giai điệu nhưng không chỉ định cao độ hoặc quãng cụ thể cần hát, vì vậy giai điệu phải được học qua việc nghe (truyền khẩu).[1] Phải đến thế kỷ thứ mười một, một hệ thống ký âm mới được hoàn thiện, đặt các neume trên một khuông nhạc bốn dòng kẻ. Điều này cho phép âm nhạc được ghi lại một cách chính xác.[1]

Trong ví dụ từ bộ lễ bình ca Orbis Factor, các nốt nhạc cho mỗi âm tiết của văn bản được nhóm lại với nhau. Vị trí của chúng trên các dòng kẻ thể hiện cao độ tương đối của chúng với nhau, và các dấu chấm sau một số nốt biểu thị sự kéo dài của nốt đó. Dấu gạch đứng sau từ Kyrie chỉ định nơi ca sĩ có thể lấy hơi.

Hầu hết các bản thảo bình ca thời kỳ đầu đã bị phá hủy do chiến tranh, sự phá hủy có chủ đích và các nguyên nhân tự nhiên như nước, lửa và điều kiện môi trường kém.[1] Nhà thờ chính tòa Toledo ở Tây Ban Nha lưu giữ một trong những bộ sưu tập lớn nhất thế giới về các bản thảo bình ca bản địa dành riêng cho Kitô giáo phương Tây.[6] Bộ sưu tập của họ bao gồm 170 tập thánh ca bình ca cho các cuộc rước kiệu, Thánh lễ và Kinh Nhật tụng.[6]

Có ba phương pháp hát Thánh vịnh hoặc các bài thánh ca khác: xướng đáp (responsorial), đối ca (antiphonal) và đơn ca (solo).[1]

  • Trong lối hát xướng đáp, người đơn ca (hoặc ca đoàn) hát một loạt các câu, mỗi câu được theo sau bởi một lời đáp từ ca đoàn (hoặc cộng đoàn).

  • Trong lối hát đối ca, các câu được hát luân phiên giữa người đơn ca và ca đoàn, hoặc giữa ca đoàn và cộng đoàn.[5]

Có khả năng là ngay cả trong thời kỳ đầu, hai phương pháp này đã gây ra sự phân hóa trong phong cách sáng tác âm nhạc, điều được quan sát thấy trong suốt lịch sử sau này của bình ca: các sáng tác cho hợp xướng thường đơn giản, trong khi các sáng tác cho đơn ca lại phức tạp hơn, sử dụng dải giai điệu rộng hơn và các nhóm nốt dài hơn trên các âm tiết đơn lẻ. Loại hình biểu diễn bình ca cuối cùng là đơn ca do ca đoàn hoặc cá nhân người biểu diễn thực hiện.[1]

Một đặc điểm nổi bật trong bình ca là việc sử dụng cùng một giai điệu cho các văn bản khác nhau. Điều này khá điển hình cho việc hát Thánh vịnh thông thường, trong đó cùng một công thức, gọi là “tông chỉ thánh vịnh” (psalm tone), được sử dụng cho tất cả các câu của một Thánh vịnh, giống như trong một bài thánh ca hoặc bài hát dân gian, cùng một giai điệu được sử dụng cho các khổ thơ khác nhau.[2]

Thánh ca Gregorian (Gregorian chant) là một biến thể của bình ca được đặt theo tên của Giáo hoàng Grêgôriô I (thế kỷ thứ 6 sau Công nguyên), nhưng Grêgôriô không phải là người phát minh ra loại thánh ca này. Truyền thống liên kết Grêgôriô I với sự phát triển của thánh ca dường như dựa trên sự nhầm lẫn có thể xảy ra với một “Gregorius” nào đó, có lẽ là Giáo hoàng Grêgôriô II, với người tiền nhiệm nổi tiếng hơn của ông. Thuật ngữ Thánh ca Gregorian thường bị sử dụng sai như một từ đồng nghĩa với bình ca.[1]

Trong nhiều thế kỷ, các phong cách bình ca khác nhau đã tồn tại song song. Việc tiêu chuẩn hóa dựa trên Thánh ca Gregorian đã không hoàn tất, ngay cả ở Ý, cho đến thế kỷ 12. Bình ca đại diện cho sự hồi sinh đầu tiên của ký hiệu âm nhạc sau khi kiến thức về hệ thống Hy Lạp cổ đại bị mất đi.

Vào cuối thế kỷ thứ 9, bình ca bắt đầu phát triển thành organum (hình thức sơ khai của nhạc nhiều bè), dẫn đến sự phát triển của nhạc đa âm (polyphony). Khi nhạc đa âm đạt đến đỉnh cao vào thế kỷ 16, việc sử dụng bình ca trở nên kém hấp dẫn và gần như bị từ bỏ hoàn toàn.[2]

Đã có một sự hồi sinh đáng kể của bình ca vào thế kỷ 19, khi nhiều công trình được thực hiện để khôi phục lại ký âm chính xác và phong cách biểu diễn của các bộ sưu tập bình ca cổ, đặc biệt là bởi các tu sĩ của Tu viện Solesmes ở miền bắc nước Pháp.

Sau Công đồng Vatican II và việc đưa ngôn ngữ bản địa vào Thánh lễ, việc sử dụng bình ca trong Giáo hội Công giáo đã suy giảm và chủ yếu chỉ còn giới hạn trong các dòng tu[2] và các hội đoàn giáo hội cử hành Thánh lễ Latinh truyền thống (còn gọi là Thánh lễ Tridentine). Kể từ Tự sắc Summorum Pontificum của Giáo hoàng Bênêđictô XVI, việc sử dụng nghi lễ Tridentine đã gia tăng; điều này, cùng với các bình luận khác của Giáo hoàng về việc sử dụng âm nhạc phụng vụ thích hợp, đang thúc đẩy một sự hồi sinh mới của bình ca.[7][8]

Hội Bình ca và Âm nhạc Trung cổ (The Plainsong and Medieval Music Society) được thành lập vào năm 1888 để thúc đẩy việc biểu diễn và nghiên cứu thánh ca phụng vụ và nhạc đa âm trung cổ.[2]

Sự quan tâm đến bình ca đã tăng lên ở Anh vào những năm 1950, đặc biệt là trong các nhóm tôn giáo và âm nhạc cánh tả liên kết với Gustav Holst và nhà văn George B. Chambers. Vào cuối những năm 1980, bình ca đã đạt được một trào lưu nhất định như là âm nhạc để thư giãn, và một số bản thu âm bình ca đã trở thành những “bản hit trên bảng xếp hạng nhạc cổ điển”.

Các loại hình và truyền thống xướng tụng

Có nhiều loại bình ca khác nhau:

  • Thánh ca đối âm (Syllabic chants): Là loại đơn giản nhất; chúng có một nốt nhạc cho mỗi âm tiết của hầu hết văn bản. Các bài thánh thi (Hymns), và một số phần của thánh lễ như Kinh Vinh Danh (Gloria) và Kinh Tin Kính (Credo) thường được phổ nhạc theo lối đối âm.

  • Thánh ca nhóm âm (Neumatic chants): Có nhiều nốt nhạc cho mỗi âm tiết. Những bài này thường được sử dụng cho các văn bản ngắn như Ca nhập lễ (Introits), Kinh Thánh (Sanctus) và Kinh Chiên Thiên Chúa (Agnus Dei) của thánh lễ.

  • Thánh ca luyến âm (Melismatic chants): Cuối cùng, một số bài thánh ca kết hợp cách thiết lập đối âm với việc sử dụng thỉnh thoảng các melismas – một chuỗi nhiều nốt nhạc trên một âm tiết duy nhất. Trong ví dụ ở trên, có một đoạn luyến âm chín nốt trên âm tiết đầu tiên của từ eleison.

Thánh ca Gregorian được sử dụng rộng rãi ngày nay, nhưng trong suốt phần lớn lịch sử của nó, bình ca có các biến thể địa phương riêng biệt, liên quan đến sự khác biệt về hình thức và nội dung của các buổi lễ nhà thờ. Ví dụ, ở Anh, nghi lễ Sarum (Sarum rite) có hệ thống thánh ca liên quan riêng. Các truyền thống thánh ca khác bao gồm Ambrosian và Visigothic. Một số dòng tu có thánh ca riêng của họ, chẳng hạn như dòng Đa Minh.[9]

Các nhà soạn nhạc

Bình ca thường là vô danh, phù hợp với tính chất âm nhạc được sáng tác để thờ phượng. Trong số ít các nhà soạn nhạc có thể xác định danh tính là:

  • Adam của Saint Victor (k.1068 – 1146), một nhà soạn nhạc thánh thi Latinh năng suất.

  • Hildegard của Bingen, một nữ tu sống vào thế kỷ 12, người đã sáng tác 71 tác phẩm phụng vụ Latinh.[10]

  • Henri Dumont, người đã xuất bản năm bộ lễ bình ca vào năm 1660.

  • Notker Balbulus (Notker Kẻ Lắp Bắp), sống từ khoảng năm 840 đến 912, đã sáng tác các bài thánh thi và các bài tiếp liên (sequences).

  • Hermannus Contractus (Hermann của Reichenau, 1013–1054) được xác định là tác giả của một số bài thánh ca được yêu thích bao gồm Salve Regina (Kinh Lạy Nữ Vương) và Alma Redemptoris Mater.

Điệu thức (Modes)

Bình ca sử dụng một hệ thống điệu thức (modes) đặc biệt và hệ thống này được dùng để xác định cao độ tương đối của mỗi dòng trên khuông nhạc. Nó khác biệt với hệ thống điệu thức được sử dụng trong âm nhạc Hy Lạp cổ đại.

Tài liệu tham khảo
  1.  Levy, Kenneth; Emerson, John A.; Bellingham, Jane; Hiley, David; Zon, Bennett Mitchell (2001). Plainchant. Vol. 1. Oxford University Press. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.40099. ISBN 978-1-56159-263-0.
  2.  Bewerunge, H (1911). “Plainchant”. www.newadvent.org. Retrieved 2021-02-16.
  3.  Forney, Kristine (2015). The enjoyment of music. Joseph Machlis, Andrew Dell’Antonio (Twelfth edition, full version ed.). New York. ISBN 978-0-393-93637-7. OCLC 900609692.
  4.  Long, Cillian (2022). The Accompaniment of Plainchant in France, Belgium and Certain Other Catholic Regions: A Chronological Study of Theory and Practice from the French Revolution to the Second Vatican Council (PhD thesis). The University of Dublin, Trinity College. hdl:2262/100565.
  5.  Weber, Jerome F. “Early Western Chant”, Western Catholic Liturgics Archived 2013-10-24 at the Wayback Machine
  6.  Noone, Michael J. (Michael John); Skinner, Graeme (2006). “Toledo Cathedral’s Collection of Manuscript Plainsong Choirbooks: A Preliminary Report and Checklist”. Notes. 63 (2): 289–328. doi:10.1353/not.2006.0157. ISSN 1534-150X. S2CID 191373486.
  7.  Reid, A. (2016). “On the 10th anniversary of Summorum Pontificum, we can safely say the doomsayers are wrong”. Catholic Herald.
  8.  BENEDICT XVI (2007). “LETTER OF HIS HOLINESS BENEDICT XVI TO THE BISHOPS ON THE OCCASION OF THE PUBLICATION OF THE APOSTOLIC LETTER “MOTU PROPRIO DATA” SUMMORUM PONTIFICUM ON THE USE OF THE ROMAN LITURGY PRIOR TO THE REFORM OF 1970″. LA SANTA SEDE.
  9.  Harrington, James (1920). How to sing Plain Chant. Ditchling, Sussex, England: S. Dominic’s Press.
  10.  Stark, D (2001). “The Marian music of Hildegard von Bingen”. ProQuest 304786277.

Bài viết được tổng hợp và biên soạn bởi công ty THE SUN SYMPHONY với mục đích chia sẻ kiến thức, gợi mở tư duy đúng và cung cấp thông tin tham khảo cho người đọc. Nội dung đã được chọn lọc và hệ thống hóa theo góc nhìn chuyên môn, phù hợp với định hướng phát triển từ nội lực âm nhạc của công ty.

Share:

Facebook
Twitter
Pinterest
LinkedIn
Footer Demo – The Sun Symphony