Back

Hợp âm (Âm nhạc) – Chord

Tác Giả: THE SUN SYMPHONY

Xem thêm các bài viết khác.

Hợp âm (Âm nhạc)

undefined

Trong lý thuyết âm nhạc phương Tây, một hợp âm (chord) là một nhóm các nốt nhạc được chơi cùng nhau vì sự thuận hoặc nghịch về mặt hòa âm (harmonic consonance or dissonance) của chúng. Loại hợp âm cơ bản nhất là hợp âm ba (triad), được gọi như vậy vì nó bao gồm ba nốt riêng biệt: nốt gốc (root note) cùng với các quãng ba (third) và quãng năm (fifth) nằm trên nốt gốc.[1] Các hợp âm có nhiều hơn ba nốt bao gồm hợp âm thêm nốt (added tone chords), hợp âm mở rộng (extended chords) và chùm âm (tone clusters), thường được sử dụng trong nhạc cổ điển đương đại, nhạc jazz và các thể loại khác.

Hợp âm là những viên gạch xây dựng nên hòa âm và tạo thành nền tảng hòa thanh của một tác phẩm âm nhạc. Chúng cung cấp sự hỗ trợ về hòa âm và màu sắc đi kèm với giai điệu, góp phần tạo nên âm hưởng tổng thể và tâm trạng của một sáng tác âm nhạc. Các nhân tố (factors), hay các nốt thành phần của một hợp âm, thường vang lên đồng thời nhưng cũng có thể vang lên lần lượt, như trong kỹ thuật rải hợp âm (arpeggio).

Một chuỗi các hợp âm nối tiếp nhau được gọi là vòng hòa thanh hay tiến hành hợp âm (chord progression).[2] Một ví dụ về vòng hòa thanh được sử dụng rộng rãi trong nhạc truyền thống phương Tây và nhạc blues là vòng blues 12 ô nhịp. Mặc dù về nguyên tắc, bất kỳ hợp âm nào cũng có thể theo sau bất kỳ hợp âm nào khác, nhưng một số mẫu hợp âm nhất định phổ biến hơn trong nhạc phương Tây, và một số mẫu đã được chấp nhận như là sự thiết lập nên giọng (với nốt chủ – tonic) trong hòa âm thực hành chung (common-practice harmony) — đáng chú ý nhất là sự giải kết (resolution) từ một hợp âm át (dominant chord) về một hợp âm chủ (tonic chord). Để mô tả điều này, lý thuyết âm nhạc phương Tây đã phát triển phương pháp đánh số các hợp âm bằng chữ số La Mã[3] để biểu thị số bậc của thang âm tự nhiên (diatonic) tính từ nốt chủ (tonic) của thang âm.

Một số hợp âm có thể là vi âm (microtonal). Điều này có nghĩa là nó chứa các hợp âm nằm ngoài phạm vi dấu hóa thông thường của một nhạc cụ bình thường.

Các cách phổ biến để ký hiệu hoặc biểu diễn hợp âm[4] trong nhạc phương Tây (ngoài ký hiệu trên khuông nhạc truyền thống) bao gồm chữ số La Mã, Hệ thống số Nashville, bè trầm số (figured bass), chữ cái hợp âm (đôi khi được dùng trong nhạc học hiện đại), và biểu đồ hợp âm (chord charts).

Định nghĩa

Bài chính: Hòa âm (Harmony)

Từ tiếng Anh chord bắt nguồn từ cord trong tiếng Anh trung đại, một sự hình thành ngược (back-formation) của từ accord[5] với nghĩa gốc là sự đồng thuận và sau này là âm thanh hài hòa.[6] Một chuỗi các hợp âm được gọi là vòng hòa thanh hoặc tiến hành hòa âm. Những chuỗi này thường xuyên được sử dụng trong nhạc phương Tây.[7] Một vòng hòa thanh “nhắm đến một mục tiêu xác định” là thiết lập (hoặc phản bác) một giọng điệu (tonality) dựa trên một giọng (key), nốt gốc hoặc hợp âm chủ.[3] Việc nghiên cứu hòa âm bao gồm các hợp âm, các vòng hòa thanh và các nguyên tắc kết nối chi phối chúng.[8]

 { #(set-global-staff-size 18) \new PianoStaff << \new Staff << \new voice \relative c'' { \set Score.tempoHideNote = ##t \tempo 4 = 112 \clef treble \key bes \major \time 5/4 <bes, d g>4 <a c f> <bes d bes'> \stemDown <c a'> \stemNeutral <f a> \time 6/4 \stemDown <c a'> \stemNeutral <f bes> <d g bes> <e g c> <g, c g'> <a c f> } \new Voice \relative c'' { \time 5/4 s2. \stemUp c8^( f d4) \time 6/4 \stemUp c8^( f d4) s1 } >> \new Staff << \clef bass \key bes \major \relative c { \time 5/4 <g g'>4 <a f'> <g g'> <f f'> <d d'> \time 6/4 <f f'> <bes bes'> <g g'> <c, c'> <e e'> <f f'> } >> >> }
[Tác phẩm “Promenade” trong tổ khúc Những bức tranh trong phòng triển lãm của Mussorgsky, là một đoạn nhạc thể hiện rõ ràng sự tiến hành hợp âm.[9]]

Ottó Károlyi[10] viết rằng: “Hai hoặc nhiều nốt nhạc vang lên đồng thời được gọi là một hợp âm,” mặc dù, vì các trường hợp của cùng một nốt nhạc ở các quãng tám (octave) khác nhau có thể được coi là cùng một nốt, nên chính xác hơn cho mục đích phân tích là nói về các lớp cao độ (pitch classes) riêng biệt. Hơn nữa, vì cần ba nốt để xác định bất kỳ hợp âm thông thường nào, nên số ba thường được coi là số lượng nốt tối thiểu để tạo thành một hợp âm xác định.[11] Do đó, Andrew Surmani chẳng hạn, tuyên bố: “Khi ba hoặc nhiều nốt nhạc vang lên cùng nhau, sự kết hợp đó được gọi là một hợp âm.”[12] George T. Jones đồng ý: “Hai âm vang lên cùng nhau thường được gọi là một quãng (interval), trong khi ba hoặc nhiều âm hơn được gọi là một hợp âm.”[13] Theo Monath, “một hợp âm là sự kết hợp của ba hoặc nhiều âm vang lên đồng thời”, và khoảng cách giữa các âm được gọi là quãng.[14] Tuy nhiên, sự vang hưởng của hai cao độ, hoặc thậm chí là các giai điệu đơn âm, thường được nghe như là sự ngụ ý (implying) các hợp âm.[15] Một ví dụ đơn giản về hai nốt nhạc được hiểu là một hợp âm là khi nốt gốc và nốt bậc ba được chơi nhưng nốt bậc năm bị lược bỏ. Trong giọng Đô trưởng (C major), nếu âm nhạc dừng lại ở hai nốt Sol (G) và Si (B), hầu hết người nghe sẽ nghe đây là một hợp âm Sol trưởng (G major).

{ #(set-global-staff-size 16) << \new Staff << \relative c' { \clef treble \time 4/4 \key e \major \tuplet 3/2 { cis8 e a } \tuplet 3/2 { cis e fis } \tuplet 3/2 {gis dis b } \tuplet 3/2 { gis dis b } \tuplet 3/2 { a cis fis } \tuplet 3/2 { a cis dis } \tuplet 3/2 { e b gis } \tuplet 3/2 { e b gis } } >> \new Staff << \relative c' { \clef treble \time 4/4 \key e \major \tempo "Andantino con moto" <cis e a>2 <b dis gis> <a cis fis> <gis b e> } >> >> }
[Tác phẩm Première arabesque của Claude Debussy. Các hợp âm ở khuông nhạc dưới được xây dựng từ các nốt trong đoạn nhạc thực tế, được hiển thị ở khuông nhạc trên.]

Vì một hợp âm có thể được hiểu như vậy ngay cả khi tất cả các nốt của nó không vang lên đồng thời, đã có một số thảo luận học thuật liên quan đến thời điểm mà một nhóm các nốt có thể được gọi là một hợp âm. Jean-Jacques Nattiez giải thích rằng, “Chúng ta có thể bắt gặp ‘những hợp âm thuần túy’ trong một tác phẩm âm nhạc”, chẳng hạn như trong phần “Promenade” (Dạo chơi) của tác phẩm Những bức tranh trong phòng triển lãm (Pictures at an Exhibition) của Modest Mussorgsky nhưng, “thông thường, chúng ta phải đi từ một văn bản đã cho đến một sự trình bày trừu tượng hơn về các hợp âm đang được sử dụng”, như trong tác phẩm Première arabesque của Claude Debussy.[9]


Lịch Sử

Các hợp âm đã tiến hóa từ organum (hình thức hát bè sơ khai) của nhà thờ thời kỳ đầu, vốn phản ánh các âm vực giọng hát khác nhau. Trong hình thức văn bản sớm nhất được tìm thấy trong luận thuyết Musica enchiriadis (khoảng năm 900), organum bao gồm hai dòng giai điệu di chuyển đồng thời theo kiểu nốt đối nốt (note-against-note). Organum tiếp tục được phát triển cùng với hệ thống ký âm trên khuông nhạc do tu sĩ Guido d’Arezzo thiết lập (khoảng năm 1025).

Trong thời kỳ Trung cổ, các bài thánh ca Cơ đốc giáo sơ khai nổi bật với việc sử dụng organum (sử dụng đồng thời các quãng đúng: quãng 4, quãng 5 và quãng 8), cùng với các vòng hợp âm và hòa âm. Tuy nhiên, đây chỉ là kết quả ngẫu nhiên của việc chú trọng vào các tuyến giai điệu trong thời Trung cổ và sau đó là thời Phục hưng (thế kỷ 15 đến 17).

Thời kỳ Baroque (thế kỷ 17 và 18) bắt đầu xuất hiện hệ thống giọng điệu (tonal system) và hòa âm dựa trên thang âm trưởng và thứ, bao gồm các vòng hợp âm và vòng quãng 5 (circle progressions). Chính trong thời kỳ Baroque, việc đệm cho giai điệu bằng các hợp âm đã được phát triển, điển hình như trong kỹ thuật bè trầm duy số (figured bass), cùng các kiểu kết (cadence) quen thuộc (kết hoàn hảo, kết biến/plagal, v.v.). Vào thời Phục hưng, một số âm hưởng nghịch gợi ý đến tính chất của hợp âm 7 át (dominant seventh) đã xuất hiện khá thường xuyên. Đến thời Baroque, hợp âm 7 át chính thức được giới thiệu và được sử dụng liên tục trong các thời kỳ Cổ điển và Lãng mạn. Hợp âm 7 dẫn (leading-tone seventh) cũng xuất hiện trong thời Baroque và vẫn được sử dụng cho đến ngày nay.

Các nhà soạn nhạc bắt đầu sử dụng các hợp âm 7 không có chức năng át (nondominant seventh chords) trong thời Baroque. Chúng trở nên phổ biến trong thời Cổ điển, nhường chỗ cho các hợp âm át biến hóa (altered dominants) trong thời Lãng mạn, và trỗi dậy mạnh mẽ trở lại trong thời kỳ Hậu Lãng mạn và Ấn tượng.

Thời kỳ Lãng mạn (thế kỷ 19) được đặc trưng bởi sự gia tăng sử dụng các nốt biến (chromaticism). Các nhà soạn nhạc đã bắt đầu sử dụng hợp âm át phụ (secondary dominants) từ thời Baroque, và chúng trở nên phổ biến trong thời Lãng mạn. Nhiều thể loại nhạc phương Tây đại chúng hiện nay vẫn tiếp tục dựa vào hòa âm điệu thức (diatonic harmony) đơn giản, mặc dù không phải là tất cả. Những ngoại lệ đáng chú ý bao gồm nhạc phim – thường sử dụng hòa âm bán cung, vô điệu tính (atonal) hoặc hậu điệu tính (post-tonal) – và nhạc jazz hiện đại (đặc biệt khoảng từ năm 1960), trong đó các hợp âm có thể bao gồm tới bảy nốt (và đôi khi nhiều hơn).

Khi đề cập đến các hợp âm không đóng vai trò chức năng hòa âm, chẳng hạn như trong nhạc vô điệu tính, thuật ngữ “sonority” (âm hưởng/cộng hưởng âm) thường được sử dụng cụ thể để tránh bất kỳ hàm ý nào về giọng điệu của từ “hợp âm” (chord).

Các hợp âm cũng được sử dụng để tạo hiệu ứng âm sắc (timbre). Trong các bộ chia âm (registers) của đàn organ, một số hợp âm nhất định được kích hoạt chỉ bằng một phím bấm, do đó khi chơi một giai điệu sẽ tạo ra sự dẫn bè song song. Các bè này mất đi sự độc lập và hòa quyện thành một khối với âm sắc mới. Hiệu ứng tương tự cũng được sử dụng trong đàn synthesizer và các bản phối khí cho dàn nhạc; ví dụ, trong tác phẩm Bolero (đoạn số 5) của Ravel, các bè song song của sáo, kèn horn và celesta được chỉnh âm như một hợp âm, tạo ra âm thanh giống với đàn organ điện.

Cách sử dụng và Xu hướng

Tần suất và sự đa dạng của hợp âm

Một phân tích năm 2025 trên 52 triệu hợp âm trong 680.000 bài hát cho thấy Sol trưởng (G major) và Đô trưởng (C major) là những hợp âm được sử dụng phổ biến nhất, chiếm 24% tổng số hợp âm. Tiếp theo là Rê trưởng (D major), La trưởng (A major) và Fa trưởng (F major).

Nghiên cứu cũng quan sát thấy sự suy giảm về tính đa dạng của hợp âm theo thời gian, với các bài hát chứa ít hợp âm độc đáo (unique chords) hơn và tỷ lệ hợp âm độc đáo trên tổng số hợp âm ngày càng giảm. Tỷ lệ này đã giảm từ 13% vào những năm 1930 xuống còn 8% vào những năm 2020, cho thấy một xu hướng chuyển dịch sang các vòng hợp âm đơn giản và trực diện hơn trong âm nhạc đại chúng.


Ký hiệu (Notation)

{ \override Score.TimeSignature #'stencil = ##f \relative c' { \clef treble \time 4/4 <c e g>1 } }
Hợp âm ba nốt Đô trưởng được viết trên khuông nhạc.

Hợp âm có thể được biểu diễn theo nhiều cách khác nhau. Các hệ thống ký hiệu phổ biến nhất bao gồm:

  • Ký hiệu khuông nhạc (Plain staff notation): Được sử dụng trong nhạc cổ điển.

  • Chữ số La Mã (Roman numerals): Thường được dùng trong phân tích hòa âm để biểu thị bậc của thang âm mà hợp âm đó được xây dựng trên đó.

  • Bè trầm số (Figured bass): Được sử dụng nhiều trong thời kỳ Baroque, sử dụng các con số thêm vào dòng bè trầm được viết trên khuông nhạc, cho phép người chơi nhạc cụ phím ngẫu hứng các hợp âm bằng tay phải trong khi chơi bè trầm bằng tay trái.

  • Chữ cái hợp âm (Chord letters): Đôi khi được sử dụng trong âm nhạc học hiện đại để biểu thị âm gốc (root) và tính chất (quality) của hợp âm.

  • Các tên và ký hiệu hợp âm (Chord names and symbols): Được sử dụng trong các bản phổ lược (lead sheets), tuyển tập nhạc (fake books) và bảng hợp âm của nhạc đại chúng, nhằm vạch ra nhanh chóng sơ đồ hòa âm của một tác phẩm để nhạc sĩ có thể ngẫu hứng, jam (chơi ngẫu hứng tập thể) hoặc vamp (đệm lặp lại) trên đó.

Chữ số La Mã

Bài chi tiết: Phân tích bằng chữ số La Mã

Trong khi các bậc của thang âm (scale degrees) thường được biểu thị trong các bài phân tích âm nhạc hoặc âm nhạc học bằng chữ số Ả Rập (ví dụ: 1, 2, 3, …, đôi khi có dấu mũ bên trên: \hat{1}, \hat{2}, \hat{3}, …), các hợp âm ba (triad – hợp âm 3 nốt) có các bậc này làm âm gốc thường được xác định bằng chữ số La Mã (ví dụ: I, IV, V; trong giọng Đô trưởng sẽ là các hợp âm ba Đô trưởng, Fa trưởng, Son trưởng).

Trong một số quy ước (như trong bài viết này và các bài liên quan), chữ số La Mã in hoa biểu thị hợp âm ba trưởng (ví dụ: I, IV, V) trong khi chữ số La Mã thường biểu thị hợp âm ba thứ (ví dụ: I cho hợp âm trưởng và i cho hợp âm thứ; hoặc sử dụng giọng trưởng, ii, iii và vi biểu thị các hợp âm ba thứ tự nhiên điển hình). Các tác giả khác (ví dụ: Schoenberg) sử dụng chữ số La Mã in hoa cho cả hợp âm ba trưởng và thứ. Một số tác giả sử dụng chữ số La Mã in hoa để chỉ hợp âm thuộc điệu thức (diatonic) trong thang âm trưởng, và chữ thường để chỉ hợp âm thuộc điệu thức trong thang âm thứ.

Các hợp âm ba giảm (diminished triads) có thể được biểu thị bằng chữ số La Mã thường kèm theo ký hiệu độ (ví dụ: vii°7 biểu thị một hợp âm 7 giảm được xây dựng trên bậc 7 của thang âm; trong giọng Đô trưởng, hợp âm này sẽ là Si giảm 7, bao gồm các nốt Si, Rê, Fa và La giáng).

Chữ số La Mã cũng có thể được sử dụng trong ký hiệu cho nhạc cụ dây để chỉ vị trí hoặc dây cần chơi. Trong một số bản nhạc cho đàn dây, dây đàn được gợi ý cho người biểu diễn chơi nốt đó được chỉ định bằng chữ số La Mã (ví dụ: trên nhạc cụ dây trong dàn nhạc có 4 dây, I chỉ dây mỏng nhất, cao độ cao nhất và IV chỉ dây trầm dày nhất, cao độ thấp nhất). Trong một số bè dàn nhạc, nhạc thính phòng và tác phẩm độc tấu cho nhạc cụ dây, nhà soạn nhạc hướng dẫn người biểu diễn sử dụng dây nào bằng chữ số La Mã. Hoặc, nhà soạn nhạc bắt đầu tên nốt bằng dây cần sử dụng—ví dụ: “sul G” nghĩa là “chơi trên dây G (Sol)”.

Ký hiệu Bè trầm số (Figured bass)

Bài chi tiết: Bè trầm số

Bè trầm số (Figured bass) hay Bè trầm thông suốt (Thoroughbass) là một loại ký hiệu âm nhạc được sử dụng trong hầu hết âm nhạc thời Baroque (khoảng 1600–1750), mặc dù hiếm khi xuất hiện trong âm nhạc sau năm 1750, để chỉ định các hòa âm liên quan đến một dòng bè trầm được viết theo quy ước. Bè trầm số gắn liền chặt chẽ với các nhạc cụ đệm basso continuo (bè trầm liên tục) chơi hợp âm, bao gồm đàn harpsichord (đại phong cầm), đàn ống (pipe organ) và đàn lute. Các con số, ký hiệu và dấu hóa bổ sung bên dưới khuông nhạc chỉ định các quãng bên trên nốt trầm cần chơi; nghĩa là, các con số đại diện cho số bậc thang âm nằm trên nốt đã viết để chơi các nốt được ký hiệu.

Ví dụ, trong bè trầm số dưới đây, nốt trầm là Đô (C), và các số 4 và 6 chỉ định rằng các nốt ở quãng 4 và quãng 6 bên trên (Fa và La) nên được chơi, tạo thành thể đảo 2 của hợp âm ba Fa trưởng.

{ \clef bass \time 4/4 << \override Score.TimeSignature #'stencil = ##f \relative c { <c f a>1 } >> }  { \clef bass \time 4/4 << \override Score.TimeSignature #'stencil = ##f \relative c { <c>1 } \figures { <6 4> } >> }

có thể được hiện thực hóa (realized) thành:

Nếu không có số nào được viết bên dưới nốt trầm, thì hình đó được giả định là…5
3
, đòi hỏi một quãng ba và một quãng năm cao hơn nốt trầm (tức là một hợp âm ba nốt ở vị trí gốc ).

Trong những năm 2010, một số nhạc sĩ cổ điển chuyên về âm nhạc thời Baroque vẫn có thể biểu diễn hợp âm bằng cách sử dụng ký hiệu bè trầm số; tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, những người chơi hợp âm đệm đọc một phần đệm đã được ghi chú đầy đủ do nhà xuất bản âm nhạc chuẩn bị cho tác phẩm. Một phần như vậy, với các hợp âm được viết ra đầy đủ, được gọi là một bản “hiện thực hóa” (realization) của phần bè trầm số.

Chữ cái hợp âm (Chord letters)

Bài chi tiết: Chữ cái hợp âm

Chữ cái hợp âm được các nhà âm nhạc học, nhà lý thuyết âm nhạc và sinh viên âm nhạc đại học trình độ cao sử dụng để phân tích các bài hát và tác phẩm. Chữ cái hợp âm sử dụng các chữ cái in hoa và chữ thường để chỉ định âm gốc của hợp âm, theo sau là các ký hiệu xác định tính chất của hợp âm.

Ký hiệu trong âm nhạc đại chúng

Bài chi tiết: Tên và ký hiệu hợp âm (nhạc đại chúng)

Trong hầu hết các thể loại nhạc đại chúng, bao gồm jazz, pop và rock, tên hợp âm và ký hiệu tương ứng thường bao gồm một hoặc nhiều phần. Trong các thể loại này, các nhạc sĩ chơi hợp âm trong bộ gõ/đệm (rhythm section) (ví dụ: guitar điện, guitar acoustic, piano, đàn organ Hammond, v.v.) thường ngẫu hứng “cách xếp bè” (voicing) cụ thể của từng hợp âm từ vòng hòa âm của bài hát bằng cách diễn giải các ký hiệu hợp âm viết trong bản phổ lược (lead sheet) hoặc sách nhạc (fake book). Thông thường, các ký hiệu hợp âm này bao gồm:

  1. Một chữ cái (lớn) chỉ định nốt gốc (ví dụ: C).

  2. Một ký hiệu hoặc từ viết tắt chỉ định tính chất hợp âm (ví dụ: minor, aug hoặc °). Nếu không có tính chất hợp âm nào được chỉ định, hợp âm được mặc định là hợp âm ba trưởng.

  3. (Các) con số chỉ định các quãng xếp chồng lên trên nốt gốc (ví dụ: 7 hoặc 13).

  4. Các ký hiệu âm nhạc hoặc từ viết tắt bổ sung cho các biến đổi đặc biệt (ví dụ: ♭5, ♯5 hoặc add13).

  5. Dấu gạch chéo “/” thêm vào và một chữ cái in hoa chỉ định rằng một nốt trầm khác với nốt gốc nên được chơi. Những hợp âm này được gọi là hợp âm đảo bass (slash chords). Ví dụ, C/F chỉ định rằng hợp âm ba Đô trưởng nên được chơi với nốt Fa được thêm vào ở bè trầm. Trong một số thể loại jazz hiện đại, hai hợp âm với dấu gạch chéo ở giữa có thể chỉ định một loại hợp âm nâng cao gọi là đa hợp âm (polychord), là việc chơi hai hợp âm cùng một lúc. Ký hiệu chính xác của loại này nên là dạng phân số (ví dụ: \frac{F}{C}), đôi khi bị nhầm lẫn với hợp âm đảo bass.

Tính chất của hợp âm liên quan đến tính chất của các quãng thành phần tạo nên hợp âm. Các tính chất hợp âm chính là:

  • Trưởng (Major) và thứ (minor) (một hợp âm mặc định là “Trưởng” và được thay đổi bằng thông tin thêm: “C” = Đô trưởng, “Cm” = Đô thứ).

  • Tăng (augmented), giảm (diminished), và bán giảm (half-diminished).

  • 7 át (dominant seventh).

Các ký hiệu (Symbols)

Các ký hiệu được sử dụng để ghi chú hợp âm là:

  • m, min, hoặc −: chỉ hợp âm thứ. Chữ “m” phải viết thường để phân biệt với “M” viết hoa dùng cho trưởng.

  • M, Ma, Maj, Δ, hoặc (không có ký hiệu): chỉ hợp âm trưởng. Trong bối cảnh jazz, điều này thường chỉ ra rằng người chơi nên sử dụng bất kỳ hợp âm nào có tính chất trưởng phù hợp, ví dụ như hợp âm 7 trưởng hoặc hợp âm 6/9. Trong nhiều phong cách jazz, một hợp âm ba trưởng đơn giản hiếm khi được chơi, nhưng trong bản phổ lược, việc chọn hợp âm tính chất trưởng nào để sử dụng được để lại cho người biểu diễn.

  • + hoặc aug: chỉ hợp âm tăng (augmented) (chữ A hoặc a không được sử dụng).

  • o hoặc dim: chỉ hợp âm giảm (diminished), có thể là hợp âm ba giảm hoặc hợp âm 7 giảm (chữ d không được sử dụng).

  • ø: chỉ hợp âm 7 bán giảm (half-diminished seventh chord). Trong một số sách nhạc (fake books), từ viết tắt m7(♭5) được sử dụng như một ký hiệu tương đương.

  • 2: chủ yếu được dùng như một nốt thêm vào trong hợp âm (ví dụ: add2, sus2).

  • 3: là tính chất thứ hoặc trưởng của hợp âm và hiếm khi được viết dưới dạng số.

  • 4: chủ yếu được dùng như một nốt thêm vào trong hợp âm (ví dụ: add4, sus4).

  • 5: là quãng 5 (đúng) của hợp âm và chỉ được viết dưới dạng số khi bị biến đổi (ví dụ: F7(♭5)). Trong nhạc guitar, như rock, số “5” chỉ một hợp âm 5 (power chord), chỉ bao gồm nốt gốc và nốt bậc 5, có thể nhân đôi nốt gốc ở quãng 8 cao hơn.

  • 6: chỉ hợp âm 6. Không có quy tắc nào về việc số 6 có thay thế nốt bậc 5 hay không.

  • 7: chỉ hợp âm 7 át (dominant 7th). Tuy nhiên, nếu Maj7, M7 hoặc Δ7 được chỉ định, đây là hợp âm 7 trưởng (ví dụ: GM7 hoặc FΔ7). Rất hiếm khi, từ “dom” cũng được dùng cho dominant 7th.

  • 9: chỉ hợp âm 9, trong jazz thường bao gồm cả nốt 7 át, nếu đó là một hợp âm át (dominant chord).

  • 11: chỉ hợp âm 11, trong jazz thường bao gồm cả nốt 7 và 9, nếu đó là một hợp âm át.

  • 13: chỉ hợp âm 13, trong jazz thường bao gồm cả nốt 7, 9 và 11.

  • 6/9: chỉ một hợp âm ba với sự bổ sung của nốt bậc 6 và bậc 9.

  • sus4 (hoặc đơn giản là 4): chỉ hợp âm treo (sus chord) với nốt bậc 3 bị lược bỏ và nốt bậc 4 được dùng thay thế. Các nốt khác có thể được thêm vào hợp âm sus4, được chỉ định bằng từ “add” và bậc thang âm (ví dụ: Asus4(add9) hoặc Asus4(add7)).

  • sus2 (hoặc đơn giản là 2): chỉ hợp âm treo với nốt bậc 3 bị lược bỏ và nốt bậc 2 (cũng có thể gọi là bậc 9) được dùng thay thế. Giống như “sus4”, hợp âm “sus2” có thể có các bậc thang âm khác được thêm vào (ví dụ: Asus2(add♭7) hoặc Asus2(add4)).

  • (♭9) (dấu ngoặc đơn): được sử dụng để chỉ định rõ ràng các biến đổi hợp âm (ví dụ: A7(♭9)). Dấu ngoặc đơn có lẽ còn lại từ những ngày xưa khi các nhạc sĩ jazz chưa quen với “hợp âm biến đổi” (altered chords). Mặc dù quan trọng, dấu ngoặc đơn có thể được bỏ qua không chơi (mà không gây “hại về mặt âm nhạc”).

  • add: chỉ định rằng một số quãng bổ sung nên được thêm vào hợp âm (ví dụ: C7add13 là một hợp âm C7 cộng thêm nốt bậc 13).

  • alt hoặc alt dom: chỉ một hợp âm 7 át biến đổi (altered dominant seventh chord) (ví dụ: G7♯11).

  • omit5 (hoặc đơn giản là no5): chỉ định rằng nốt (được chỉ định) nên bị lược bỏ.

Ví dụ

Bảng dưới đây liệt kê các loại hợp âm phổ biến, ký hiệu của chúng và các thành phần cấu tạo.

Tên Hợp âm Ký hiệu (trên C) Thành phần (Quãng so với nốt gốc)
Hợp âm ba trưởng (Major triad) C P1, M3, P5 (1 đúng, 3 trưởng, 5 đúng)
Hợp âm 6 trưởng (Major sixth) C6, CM6, Cmaj6 P1, M3, P5, M6
Hợp âm 7 át (Dominant seventh) C7, Cdom7 P1, M3, P5, m7 (7 thứ)
Hợp âm 7 trưởng (Major seventh) CM7, C∆7, Cmaj7 P1, M3, P5, M7 (7 trưởng)
Hợp âm ba tăng (Augmented triad) C+, Caug P1, M3, A5 (5 tăng)
Hợp âm 7 tăng (Augmented seventh) C+7, Caug7 P1, M3, A5, m7
Hợp âm ba thứ (Minor triad) Cm, Cmin P1, m3 (3 thứ), P5
Hợp âm 6 thứ (Minor sixth) Cm6, Cmin6 P1, m3, P5, M6
Hợp âm 7 thứ (Minor seventh) Cm7, Cmin7 P1, m3, P5, m7
Hợp âm 7 thứ-trưởng (Minor-major 7th) CmM7, Cm/M7, Cm(M7), Cminmaj7 P1, m3, P5, M7
Hợp âm ba giảm (Diminished triad) C°, Cdim P1, m3, d5 (5 giảm)
Hợp âm 7 giảm (Diminished seventh) C°7, Cdim7 P1, m3, d5, d7 (7 giảm)
Hợp âm 7 bán giảm (Half-diminished 7th) Cø, Cø7 P1, m3, d5, m7

Sử dụng (Use)

Chức năng cơ bản của các ký hiệu hợp âm là loại bỏ nhu cầu phải viết ra toàn bộ bản nhạc. Nhạc sĩ jazz hiện đại có kiến thức sâu rộng về các chức năng hợp âm và chủ yếu có thể chơi nhạc chỉ bằng cách đọc các ký hiệu hợp âm. Các hợp âm nâng cao đặc biệt phổ biến trong nhạc jazz hiện đại. Các nốt 9, 11 và 5 biến đổi (altered) không phổ biến trong nhạc pop.

Trong jazz, bảng hợp âm (chord chart) được sử dụng bởi các nhạc sĩ đệm (comping musicians) (guitar jazz, piano jazz, organ Hammond) để ngẫu hứng phần đệm hợp âm và chơi các đoạn solo ngẫu hứng. Người chơi bass jazz ngẫu hứng một dòng bass (bassline) từ bảng hợp âm. Bảng hợp âm cũng được sử dụng bởi các nhạc công kèn và các nhạc cụ solo khác để dẫn dắt phần solo ngẫu hứng của họ.

Việc diễn giải các ký hiệu hợp âm phụ thuộc vào thể loại nhạc đang được chơi. Trong nhạc jazz từ thời kỳ bebop trở về sau, các hợp âm trưởng và thứ thường được hiện thực hóa (chơi) như các hợp âm 7 ngay cả khi chỉ có “C” hoặc “Cm” xuất hiện trong bảng nhạc. Trong các bảng nhạc jazz, hợp âm 7 thường được hiện thực hóa với các nốt mở rộng (extensions) bên trên, chẳng hạn như nốt 9, 11 thăng, và 13, ngay cả khi bảng nhạc chỉ ghi “A7”. Trong jazz, nốt gốc và nốt bậc 5 thường bị lược bỏ khỏi cách xếp bè (voicing) của hợp âm, ngoại trừ khi có nốt 5 giảm hoặc 5 tăng.

Tuy nhiên, trong bối cảnh nhạc pop hoặc rock, “C” và “Cm” hầu như luôn được chơi dưới dạng hợp âm ba (triads), không có nốt bậc 7. Trong pop và rock, ở những trường hợp tương đối ít phổ biến hơn mà người viết bài hát muốn dùng hợp âm 7 át, 7 trưởng hoặc 7 thứ, họ sẽ chỉ định điều này một cách rõ ràng bằng các ký hiệu “C7”, “Cmaj7” hoặc “Cm7”.


Các Đặc Tính (Characteristics)

Trong phạm vi của một thang âm diatonic (âm giai tự nhiên), mỗi hợp âm đều mang những đặc tính nhất định, bao gồm:

  • Số lượng lớp cao độ (pitch classes – các nốt nhạc riêng biệt không phân biệt quãng tám) trong hợp âm.

  • Bậc (scale degree) của nốt gốc (root note).

  • Vị trí hoặc thể đảo (inversion) của hợp âm.

  • Loại quãng (intervals) tổng quát cấu thành nên hợp âm — ví dụ: quãng hai, quãng ba, hoặc quãng bốn.

  • Sự tính toán của mỗi lớp cao độ khi xuất hiện giữa tất cả các tổ hợp nốt mà hợp âm đó chứa.

Số lượng nốt nhạc

Số lượng Tên gọi (Tiếng Anh) Tên thay thế (Tiếng Anh) Tên gọi tương ứng (Tiếng Việt)
1 Monad Monochord Đơn âm / Hợp âm một nốt
2 Dyad Dichord Hợp âm hai nốt / Quãng
3 Triad Trichord Hợp âm ba (Tam liên âm)
4 Tetrad Tetrachord Hợp âm bốn (Hợp âm bảy)
5 Pentad Pentachord Hợp âm năm
6 Hexad Hexachord Hợp âm sáu
7 Heptad Heptachord Hợp âm bảy nốt
8 Octad Octachord Hợp âm tám nốt
9 Ennead Nonachord Hợp âm chín nốt
10 Decad Decachord Hợp âm mười nốt

Các tổ hợp gồm hai nốt, dù được gọi là hợp âm hay quãng, đều được gọi chung là Dyad. Trong bối cảnh một đoạn nhạc cụ thể, các dyad có thể được nghe như là những hợp âm nếu chúng chứa các nốt quan trọng nhất của một hợp âm nhất định. Ví dụ, trong một tác phẩm ở giọng Đô trưởng (C Major), sau một đoạn sử dụng hợp âm chủ Đô trưởng, một dyad chứa nốt Si (B) và Rê (D) sẽ nghe đối với hầu hết thính giả như là một hợp âm Sol trưởng (G Major) ở thế đảo 1.

Các dyad khác có tính mơ hồ hơn, một khía cạnh mà các nhà soạn nhạc có thể sử dụng một cách sáng tạo. Ví dụ, một dyad với quãng 5 đúng (perfect fifth) không có nốt bậc 3, vì vậy nó không nghe ra tính chất trưởng hay thứ; một nhà soạn nhạc kết thúc một đoạn nhạc bằng quãng 5 đúng có thể thêm nốt bậc 3 còn thiếu vào ngay sau đó. Một ví dụ khác là dyad tạo ra quãng tam âm (tritone), như nốt Đô (C) và Fa thăng (F#) trong giọng Đô trưởng. Dyad này có thể được nghe như là ngụ ý của hợp âm D7 (giải kết về Sol trưởng) hoặc ngụ ý của hợp âm Đô giảm (giải kết về Rê giáng trưởng). Trong các bản song tấu không nhạc đệm cho hai nhạc cụ, ví dụ như song tấu sáo (flute), các tổ hợp nốt duy nhất có thể xảy ra là các dyad, điều này có nghĩa là tất cả các vòng hòa thanh phải được ngụ ý thông qua các dyad, cũng như các hợp âm rải (arpeggios).

Các hợp âm được cấu tạo từ ba nốt của một thang âm cơ sở được gọi là Triad (hợp âm ba). Các hợp âm bốn nốt được gọi là Tetrad, năm nốt là Pentad và sáu nốt là Hexad. Đôi khi các thuật ngữ trichord, tetrachord, pentachord và hexachord được sử dụng — mặc dù chúng thường ám chỉ đến các lớp cao độ của một thang âm bất kỳ hơn là các nốt được chơi đồng thời. Các hợp âm có thể chứa nhiều hơn ba nốt bao gồm hợp âm nền (pedal point chords), hợp âm át bảy (dominant seventh), hợp âm mở rộng (extended chords), hợp âm thêm nốt (added tone chords), hợp âm chùm (clusters) và đa hợp âm (polychords).

Đa hợp âm (Polychords) được hình thành bởi hai hay nhiều hợp âm chồng lên nhau. Thường thì chúng có thể được phân tích như các hợp âm mở rộng; ví dụ bao gồm cấu trúc chồng quãng ba (tertian), hợp âm biến đổi (altered chord), cấu trúc chồng quãng hai (secundal), hòa âm chồng quãng bốn và quãng năm (quartal and quintal harmony), và hợp âm Tristan. Một ví dụ khác là khi G7(♯11♭9) (Sol–Si–Rê–Fa–La giáng–Đô thăng) được tạo thành từ Sol trưởng (Sol–Si–Rê) và Rê giáng trưởng (Rê giáng–Fa–La giáng). Một âm ngoài hợp âm (nonchord tone) là một âm nghịch hoặc không ổn định nằm ngoài hợp âm đang vang lên, mặc dù thường sẽ giải kết về một âm trong hợp âm (chord tone).

Bậc của thang âm (Scale degree)

Số La Mã và Bậc thang âm cho các Giọng Trưởng

Số La Mã Bậc thang âm Tên gọi (Tiếng Anh – Tiếng Việt)
I Tonic Chủ âm
ii Supertonic Thượng chủ âm
iii Mediant Trung âm
IV Subdominant Hạ át âm
V Dominant Át âm
vi Submediant Thượng át âm (Hạ trung âm)
vii° / ♭VII Leading tone / Subtonic Cảm âm / Âm dẫn

Trong giọng Đô trưởng (C major), bậc đầu tiên của thang âm, gọi là chủ âm (tonic), chính là nốt Đô (C). Một hợp âm Đô trưởng, tức hợp âm ba trưởng được xây dựng trên nốt Đô (Đô–Mi–Sol), được gọi là hợp âm một của giọng đó và được ký hiệu bằng số La Mã là I. Cùng một hợp âm Đô trưởng đó có thể được tìm thấy trong các thang âm khác: nó tạo thành hợp âm III trong giọng La thứ (A minor: La→Si→Đô) và hợp âm IV trong giọng Sol trưởng (G major: Sol→La→Si→Đô). Cách đánh số này chỉ ra chức năng (function) của hợp âm.

Nhiều nhà phân tích sử dụng số La Mã chữ thường để chỉ hợp âm ba thứ và chữ hoa để chỉ hợp âm ba trưởng, cùng với các dấu độ (°) và dấu cộng (+) để chỉ hợp âm ba giảm (diminished) và hợp âm ba tăng (augmented) tương ứng. Nếu không, tất cả các chữ số có thể được viết hoa và tính chất của các hợp âm được suy ra từ bậc của thang âm. Các hợp âm nằm ngoài thang âm có thể được chỉ định bằng cách đặt dấu giáng/thăng trước hợp âm — ví dụ, hợp âm Mi giáng trưởng (E♭ major) trong giọng Đô trưởng được biểu thị bằng ♭III. Chủ âm của thang âm có thể được chỉ định ở bên trái (ví dụ: “F♯:”) hoặc được hiểu ngầm từ hóa biểu hoặc các manh mối ngữ cảnh khác. Các chỉ dẫn về thể đảo hoặc nốt thêm vào có thể bị lược bỏ nếu chúng không liên quan đến việc phân tích. Phân tích bằng số La Mã chỉ ra nốt gốc của hợp âm như một bậc thang âm trong một giọng trưởng cụ thể như sau.

Thể đảo (Inversion)

Trong hòa âm của nhạc nghệ thuật phương Tây, một hợp âm ở thể gốc (root position – nguyên vị) khi nốt chủ âm là nốt thấp nhất trong hợp âm (nốt trầm/bass), và các nốt khác nằm phía trên nó. Khi nốt thấp nhất không phải là nốt chủ, hợp âm đó được gọi là đảo. Các hợp âm có nhiều nốt cấu thành có thể có nhiều vị trí đảo khác nhau như được hiển thị bên dưới cho hợp âm Đô trưởng (C major):

Nốt trầm (Bass note) Vị trí Thứ tự nốt (từ trầm lên cao) Ký hiệu Giải thích
C (Đô) Thể gốc (Root position) C–E–G hoặc C–G–E 5 \atop 3 G là quãng 5 trên C và E là quãng 3 trên C
E (Mi) Đảo 1 (First inversion) E–G–C hoặc E–C–G 6 \atop 3 C là quãng 6 trên E và G là quãng 3 trên E
G (Sol) Đảo 2 (Second inversion) G–C–E hoặc G–E–C 6 \atop 4 E là quãng 6 trên G và C là quãng 4 trên G

Hơn nữa, một hợp âm bốn nốt có thể được đảo thành bốn vị trí khác nhau bằng phương pháp tương tự như đảo hợp âm ba. Ví dụ, một hợp âm G7 có thể ở thể gốc (Sol là nốt trầm); đảo 1 (Si là nốt trầm); đảo 2 (Rê là nốt trầm); hoặc đảo 3 (Fa là nốt trầm).

Đối với hợp âm guitar, thuật ngữ “inversion” (thể đảo) được sử dụng hơi khác một chút; để chỉ các “thế tay” bấm mẫu (stock fingering shapes).

Các hợp âm Chồng quãng 2, Quãng 3 và Quãng 4 (Secundal, Tertian, and Quartal chords)

Loại Quãng thành phần Chi tiết
Secundal Quãng 2 (Seconds) Quãng 2 trưởng, Quãng 2 thứ
Tertian Quãng 3 (Thirds) Quãng 3 trưởng, Quãng 3 thứ
Quartal Quãng 4 (Fourths) Quãng 4 đúng, Quãng 4 tăng
Quintal Quãng 5 (Fifths) Quãng 5 giảm, Quãng 5 đúng

Nhiều hợp âm là một chuỗi các nốt được phân tách bằng các quãng có kích thước gần giống nhau. Các hợp âm có thể được phân loại thành các nhóm khác nhau dựa trên kích thước này:

  • Hợp âm Tertian (Chồng quãng 3) có thể được phân tách thành một chuỗi các quãng ba (trưởng hoặc thứ). Ví dụ, hợp âm ba Đô trưởng (C–E–G) được định nghĩa bởi một chuỗi hai quãng, quãng đầu tiên (C–E) là một quãng 3 trưởng và quãng thứ hai (E–G) là một quãng 3 thứ. Hầu hết các hợp âm phổ biến là tertian.

  • Hợp âm Secundal (Chồng quãng 2) có thể được phân tách thành một chuỗi các quãng hai (trưởng hoặc thứ). Ví dụ, hợp âm C–D–E♭ là một chuỗi các quãng hai, chứa một quãng 2 trưởng (C–D) và một quãng 2 thứ (D–E♭).

  • Hợp âm Quartal (Chồng quãng 4) có thể được phân tách thành một chuỗi các quãng bốn (đúng hoặc tăng). Hòa âm Quartal thường hoạt động với sự kết hợp của quãng 4 đúng và quãng 4 tăng. Quãng 4 giảm tương đương về mặt trùng âm (enharmonically equivalent) với quãng 3 trưởng, nên chúng không phổ biến. Ví dụ, hợp âm C–F–B là một chuỗi các quãng bốn, chứa một quãng 4 đúng (C–F) và một quãng 4 tăng/tam âm (F–B).

Các thuật ngữ này có thể trở nên mơ hồ khi xử lý các thang âm phi diatonic, chẳng hạn như thang âm ngũ cung (pentatonic) hoặc thang âm chromatic. Việc sử dụng các dấu hóa bất thường cũng có thể làm phức tạp thuật ngữ. Ví dụ, hợp âm B♯–E–A♭ có vẻ là quartal (chồng quãng 4), như một chuỗi các quãng 4 giảm (B♯–E và E–A♭), nhưng nó tương đương về mặt trùng âm (và không thể phân biệt được về mặt âm thanh) với hợp âm tertian C–E–G♯, vốn là một chuỗi các quãng 3 trưởng (C–E và E–G♯).

Nội dung hòa âm (Harmonic content)

Các nốt của một hợp âm tạo thành các quãng với mỗi nốt khác của hợp âm đó trong tổ hợp. Một hợp âm 3 nốt có 3 quãng hòa âm như vậy, hợp âm 4 nốt có 6 quãng, hợp âm 5 nốt có 10 quãng, hợp âm 6 nốt có 15 quãng. Sự vắng mặt, hiện diện và vị trí của một số quãng chủ chốt đóng vai trò lớn trong âm hưởng của hợp âm, và đôi khi ảnh hưởng đến việc lựa chọn hợp âm tiếp theo.

  • Một hợp âm chứa quãng tam âm (tritones) được gọi là tritonic; hợp âm không có tritone là atritonic. Các quãng tam âm trong hòa âm là một phần quan trọng của các hợp âm át bảy (dominant seventh chords), tạo cho chúng một sự căng thẳng đặc trưng, và làm cho quãng tam âm có xu hướng di chuyển theo những cách rập khuôn nhất định sang hợp âm tiếp theo. Quãng tam âm cũng hiện diện trong các hợp âm bảy giảm (diminished seventh) và bán giảm (half-diminished).

  • Một hợp âm chứa các bán cung (semitones), dù xuất hiện dưới dạng quãng 2 thứ hay quãng 7 trưởng, được gọi là hemitonic; hợp âm không có bán cung là anhemitonic. Các bán cung trong hòa âm là một phần quan trọng của các hợp âm bảy trưởng (major seventh chords), tạo cho chúng âm hưởng căng thẳng cao độ đặc trưng, và làm cho bán cung hòa âm có xu hướng di chuyển theo những cách rập khuôn nhất định sang hợp âm tiếp theo. Một hợp âm chứa quãng 7 trưởng nhưng không có quãng 2 thứ sẽ có âm hưởng ít gay gắt hơn nhiều so với hợp âm chứa cả quãng 2 thứ.

Các hợp âm đáng chú ý khác có thể bao gồm:

  • Hợp âm ba giảm (Diminished triad), có nhiều quãng 3 thứ và không có quãng 3 trưởng, nhiều tritone nhưng không có quãng 5 đúng.

  • Hợp âm ba tăng (Augmented triad), có nhiều quãng 3 trưởng và không có quãng 3 thứ hay quãng 5 đúng.

  • Hợp âm át bảy giáng năm (Dominant seventh flat five chord), có nhiều quãng 3 trưởng và tritone nhưng không có quãng 3 thứ hay quãng 5 đúng.

Chào bạn, đây là bản dịch chuyên ngành âm nhạc cho nội dung bài viết về “Các loại hợp âm phổ biến”.


Các loại hợp âm phổ biến

Hợp âm ba (Triads)

Bài chi tiết: Hợp âm ba (âm nhạc)

Xem thêm: Ký hiệu nhạc Jazz và Pop cho hợp âm ba

Hợp âm ba, hay còn gọi là hợp âm tam liên, là các hợp âm có cấu trúc quãng 3 (tertian) gồm ba nốt nhạc. Bốn loại hợp âm ba cơ bản được mô tả dưới đây.

Loại Cấu trúc quãng Ký hiệu hợp âm Các nốt (ví dụ trên C – Đô)
Hợp âm ba Trưởng (Major triad)

Quãng 3 trưởng

 

Quãng 5 đúng

C, CM, Cmaj, CΔ, Cma C E G
Hợp âm ba Thứ (Minor triad)

Quãng 3 thứ

 

Quãng 5 đúng

Cm, Cmin, C−, Cmi C E♭ G
Hợp âm ba Tăng (Augmented triad)

Quãng 3 trưởng

 

Quãng 5 tăng

Caug, C+, C+ C E G♯
Hợp âm ba Giảm (Diminished triad)

Quãng 3 thứ

 

Quãng 5 giảm

Cdim, Co, Cm(♭5) C E♭ G♭

Hợp âm bảy (Seventh chords)

Bài chi tiết: Hợp âm bảy

Xem thêm: Ký hiệu nhạc Jazz và Pop cho hợp âm bảy

Hợp âm bảy là các hợp âm cấu trúc quãng 3, được tạo thành bằng cách thêm một nốt thứ tư vào hợp âm ba, tại quãng 3 nằm trên bậc 5 của hợp âm. Điều này tạo ra quãng 7 so với âm gốc (root), đây là bước tự nhiên tiếp theo trong việc cấu tạo hợp âm chồng quãng 3. Hợp âm bảy được xây dựng trên bậc 5 của thang âm (hợp âm bảy át – dominant seventh) là hợp âm bảy át duy nhất có sẵn trong thang âm trưởng: nó chứa tất cả ba nốt của hợp âm ba giảm nằm ở bậc 7 và thường được sử dụng như một sự thay thế mạnh mẽ hơn cho nó.

Có nhiều loại hợp âm bảy khác nhau tùy thuộc vào tính chất của cả hợp âm ba gốc và quãng 7 được thêm vào. Trong ký hiệu hợp âm, loại hợp âm đôi khi được viết ở dạng chỉ số trên (superscript) và đôi khi không (ví dụ: Dm7, Dm^7 và Dm7 đều giống hệt nhau).

Loại Cấu trúc quãng Ký hiệu hợp âm Các nốt (ví dụ trên C)
Bảy giảm (Diminished seventh) 3 thứ, 5 giảm, 7 giảm Co7, Cdim7 C E♭ G♭ B𝄫 (A)
Bảy bán giảm (Half-diminished seventh) 3 thứ, 5 giảm, 7 thứ Cø7, Cm7♭5, C−(♭5) C E♭ G♭ B♭
Thứ bảy (Minor seventh) 3 thứ, 5 đúng, 7 thứ Cm7, Cmin7, C−7 C E♭ G B♭
Thứ – Trưởng bảy (Minor major seventh) 3 thứ, 5 đúng, 7 trưởng CmM7, Cmmaj7, C−Δ7 C E♭ G B
Bảy át (Dominant seventh) 3 trưởng, 5 đúng, 7 thứ C7, Cdom7 C E G B♭
Trưởng bảy (Major seventh) 3 trưởng, 5 đúng, 7 trưởng CM7, Cmaj7, CΔ7 C E G B
Bảy tăng (Augmented seventh) 3 trưởng, 5 tăng, 7 thứ C+7, Caug7, C7♯5 C E G♯ B♭
Bảy tăng trưởng (Augmented major seventh) 3 trưởng, 5 tăng, 7 trưởng C+M7, CM7♯5, C+Δ7 C E G♯ B

Hợp âm mở rộng (Extended chords)

Bài chi tiết: Hợp âm mở rộng

Xem thêm: Ký hiệu nhạc Jazz và Pop cho hợp âm mở rộng

Hợp âm mở rộng là các hợp âm ba có thêm các nốt chồng quãng 3 nằm ngoài quãng 7: đó là các hợp âm 9 (ninth), 11 (eleventh), và 13 (thirteenth). Ví dụ, một hợp âm La thứ 11 (Am11) bao gồm các nốt A–C–E–G–B–D.

Cấu trúc bên trên (upper structure) hay các nốt mở rộng (nốt nằm ngoài quãng 7) được hiển thị màu đỏ ở hình minh họa (không hiển thị trong bản dịch văn bản). Hợp âm này chỉ là một minh họa mang tính lý thuyết. Trong thực tế, một nghệ sĩ piano hoặc guitar jazz thường sẽ không chơi hợp âm xếp chồng toàn bộ quãng 3 như vậy. Các cách xếp bè (voicings) trong Jazz thường sử dụng nốt bậc 3, bậc 7, và sau đó là các nốt mở rộng như nốt 9 và 13, và trong một số trường hợp là nốt 11. Âm gốc thường bị lược bỏ khỏi thế bấm hợp âm vì người chơi bass sẽ chơi nốt đó. Nốt bậc 5 cũng thường bị lược bỏ nếu nó là quãng 5 đúng. Quãng 5 tăng và 5 giảm thường được giữ lại trong thế bấm. Sau nốt bậc 13, bất kỳ nốt nào thêm vào theo quãng 3 sẽ trùng lặp với các nốt đã có trong hợp âm; vì tất cả 7 nốt của thang âm đều đã hiện diện, nên việc thêm nốt không tạo ra lớp cao độ mới. Những hợp âm như vậy chỉ có thể được tạo ra bằng cách sử dụng các nốt nằm ngoài thang âm 7 nốt (diatonic).

Loại Thành phần Ký hiệu Các nốt (trên C) Ghi chú
Chín át (Dominant ninth) Bảy át + 9 trưởng C9 C E G B♭ D
Mười một át (Dominant eleventh) Bảy át + 9 trưởng + 11 đúng C11 C E G B♭ D F Bậc 3 thường bị lược bỏ
Mười ba át (Dominant thirteenth) Bảy át + 9 trưởng + 11 đúng + 13 trưởng C13 C E G B♭ D F A Bậc 11 thường bị lược bỏ

Các hợp âm mở rộng khác cũng tuân theo quy tắc tương tự. Ví dụ: maj9, maj11, và maj13 chứa các hợp âm trưởng 7 (major seventh) thay vì bảy át (dominant seventh), trong khi m9, m11, và m13 chứa các hợp âm thứ 7.


Hợp âm biến đổi (Altered chords)

Bài chi tiết: Hợp âm biến đổi

Một hợp âm biến đổi trên C với bậc 5 giảm, bậc 7 thứ và bậc 9 thứ.

Bậc 3 và bậc 7 của hợp âm luôn được xác định bởi các ký hiệu đã nêu ở trên. Âm gốc không thể bị biến đổi mà không làm thay đổi tên của hợp âm, trong khi bậc 3 không thể bị biến đổi mà không làm thay đổi tính chất (trưởng/thứ) của hợp âm. Tuy nhiên, các bậc 5, 9, 11 và 13 đều có thể được biến đổi bán cung (chromatically altered) bằng các dấu hóa.

Những thay đổi này được ghi chú bên cạnh phần tử bị biến đổi. Dấu hóa thường được sử dụng nhất với các hợp âm bảy át (dominant seventh). Hợp âm bảy át biến đổi (C7alt) có thể có bậc 9 thứ, 9 thăng, 5 giảm, hoặc 5 tăng. Một số người viết là C7+9, giả định bao gồm cả 9 thứ, 5 giảm và 5 tăng. Bậc 9 tăng thường được gọi trong nhạc Blues và Jazz là “nốt xanh” (blue note), vì nó trùng âm (enharmonically equivalent) với bậc 3 thứ hoặc bậc 10. Khi sử dụng các chữ số chỉ số trên, các số khác nhau có thể được liệt kê theo chiều ngang hoặc chiều dọc.

Loại Thành phần Ký hiệu Các nốt (trên C)
Bảy, 5 tăng Bảy át + 5 tăng C7+5, C7♯5 C E G♯ B♭
Bảy, 9 thứ (giáng) Bảy át + 9 thứ C7−9, C7♭9 C E G B♭ D♭
Bảy, 9 thăng Bảy át + 9 tăng C7+9, C7♯9 C E G B♭ D♯
Bảy, 11 tăng Bảy át + 11 tăng C7+11, C7♯11 C E G B♭ D F♯
Bảy, 13 giảm Bảy át + 13 thứ C7−13, C7♭13 C E G B♭ D F A♭
Bán giảm Thứ 7 + 5 giảm Cø, Cø7, Cm7♭5 C E♭ G♭ B♭

Hợp âm thêm nốt (Added tone chords)

Bài chi tiết: Hợp âm thêm nốt

Một hợp âm thêm nốt là một hợp âm ba có thêm một nốt không thuộc cấu trúc quãng 3 (non-tertian), ví dụ như thêm bậc 6, hoặc thêm bậc 2 (bậc 9), hoặc bậc 4 (bậc 11) hoặc kết hợp cả ba. Các hợp âm này không bao gồm các quãng 3 “trung gian” như trong hợp âm mở rộng. Hợp âm thêm nốt cũng có các biến thể. Do đó, madd9, m4 và m6 là các hợp âm ba thứ với các nốt mở rộng.

Hợp âm sáu (Sixth chords) có thể thuộc một trong hai nhóm.

  1. Nhóm thứ nhất là các hợp âm ở thể đảo 1 và hợp âm thêm bậc 6 chứa quãng 6 tính từ âm gốc.

  2. Nhóm thứ hai là các hợp âm đảo trong đó quãng 6 xuất hiện phía trên nốt bass (nốt trầm nhất) mà nốt bass đó không phải là âm gốc.

Hợp âm sáu trưởng (thường gọi là Sixth hoặc Added sixth với ký hiệu 6, ví dụ: C6) là loại phổ biến nhất của nhóm thứ nhất. Nó bao gồm một hợp âm ba trưởng cộng thêm quãng 6 trưởng trên âm gốc, rất phổ biến trong nhạc pop. Ví dụ, hợp âm C6 chứa các nốt C–E–G–A. Hợp âm sáu thứ (min6 hoặc m6, ví dụ: Cm6) là một hợp âm ba thứ với quãng 6 trưởng. Ví dụ, hợp âm Cm6 chứa các nốt C–E♭–G–A.

Hợp âm sáu tăng (Augmented sixth chord) thường xuất hiện trong ký hiệu hợp âm dưới dạng trùng âm (enharmonic equivalent) của nó, hợp âm bảy. Hợp âm này chứa hai nốt cách nhau một quãng 6 tăng (hoặc khi đảo lại là quãng 3 giảm, mặc dù cách đảo này hiếm gặp). Quãng 6 tăng thường được sử dụng như một quãng nghịch, phổ biến nhất là trong chuyển động hướng về một hợp âm át (dominant) ở thể gốc (với âm gốc được nhân đôi để tạo ra quãng 8 mà hợp âm sáu tăng sẽ giải kết về đó) hoặc về một hợp âm chủ (tonic) ở thể đảo 2 (hợp âm ba chủ với nốt bậc 5 được nhân đôi). Trong trường hợp này, nốt chủ của giọng điệu (key) được bao gồm trong hợp âm, đôi khi cùng với một nốt thứ tư tùy chọn, để tạo ra một trong các loại sau (minh họa ở giọng Đô trưởng):

  • Hợp âm sáu Ý (Italian sixth): A♭, C, F♯

  • Hợp âm sáu Pháp (French sixth): A♭, C, D, F♯

  • Hợp âm sáu Đức (German sixth): A♭, C, E♭, F♯

Gia đình hợp âm sáu tăng thể hiện một số đặc thù. Vì chúng không dựa trên hợp âm ba như hợp âm bảy và các hợp âm sáu khác, chúng thường không được coi là có “âm gốc” (và do đó không có thể đảo), mặc dù một cách xếp lại bè (re-voicing) các nốt là phổ biến.

Nhóm thứ hai của các hợp âm sáu bao gồm các hợp âm trưởng và thứ ở thể đảo, có thể được gọi là hợp âm sáu theo nghĩa là hợp âm sáu-ba (6/3) và sáu-bốn (6/4) chứa các quãng 6 so với nốt bass, mặc dù nốt bass này không phải là âm gốc. Ngày nay, điều này chủ yếu dành cho nghiên cứu hàn lâm hoặc phân tích (xem bè trầm ký số – figured bass), nhưng Hợp âm sáu Neapolitan là một ví dụ quan trọng; một hợp âm ba trưởng có âm gốc là bậc 2 giáng của thang âm (flat supertonic), được gọi là “sáu” vì nó hầu như luôn được tìm thấy ở thể đảo 1. Mặc dù phân tích số La Mã chính xác về mặt kỹ thuật sẽ là ♭II, nó thường được ký hiệu là N6. Trong Đô trưởng, hợp âm này được ghi (từ thể gốc) là D♭, F, A♭. Bởi vì nó sử dụng các âm biến đổi, hợp âm này thường được nhóm với các hợp âm mượn (borrowed chords), nhưng nó không được mượn từ giọng trưởng hay thứ song song và nó có thể xuất hiện ở cả giọng trưởng và giọng thứ.

Loại Thành phần Ký hiệu Các nốt (trên C)
Thêm chín (Add nine) Hợp âm ba trưởng + 9 trưởng C2, Cadd9 C E G D
Thêm bốn (Add fourth) Hợp âm ba trưởng + 4 đúng C4, Cadd11 C E G F
Thêm sáu (Add sixth) Hợp âm ba trưởng + 6 trưởng C6 C E G A
Sáu-chín (Six-nine) Hợp âm ba trưởng + 6 trưởng + 9 trưởng C6/9 C E G A D
Bảy-sáu (Seven-six) Hợp âm ba trưởng + 6 trưởng + 7 thứ C7/6 C E G A B♭
Hỗn hợp ba (Mixed-third) Hợp âm ba trưởng + 3 thứ – C E♭ E G

Hợp âm treo (Suspended chords)

Bài chi tiết: Hợp âm treo

Một hợp âm treo, hay “sus chord”, là một hợp âm trong đó bậc 3 được thay thế bởi bậc 2 hoặc bậc 4. Điều này tạo ra hai loại hợp âm chính: treo 2 (sus2) và treo 4 (sus4). Ví dụ, các hợp âm Csus2 và Csus4 bao gồm các nốt C–D–G và C–F–G tương ứng. Cũng có loại hợp âm treo thứ ba, trong đó cả bậc 2 và bậc 4 đều hiện diện, ví dụ hợp âm với các nốt C–D–F–G.

Tên gọi treo (suspended) bắt nguồn từ một kỹ thuật đa âm thời kỳ đầu, phát triển trong giai đoạn thực hành chung (common practice period), trong đó một tiến trình giai điệu liền bậc đi đến một nốt ổn định về hòa âm thường bị trì hoãn nhất thời, hay bị treo, bằng cách kéo dài trường độ của nốt trước đó. Sự nghịch âm (dissonance) bất ngờ tạo ra sau đó sẽ được giải quyết (resolved) một cách thỏa mãn khi nốt bị thay thế cuối cùng cũng xuất hiện. Trong lý thuyết âm nhạc truyền thống, việc bao gồm bậc 3 trong một trong hai hợp âm này sẽ phủ định sự treo, vì vậy các hợp âm đó sẽ được gọi là hợp âm thêm 9 và thêm 11 thay thế.

Trong cách dùng phổ thông hiện đại, thuật ngữ này chỉ giới hạn ở việc thay thế bậc 3, và nốt bậc 2 hoặc bậc 4 gây nghịch không còn bắt buộc phải được giữ lại (chuẩn bị) từ hợp âm trước đó. Cũng không bắt buộc nốt bị thay thế phải xuất hiện, mặc dù trong phần lớn các trường hợp, sự giải kết liền bậc về bậc 3 theo quy ước vẫn được tuân thủ. Trong các sáng tác và ngẫu hứng post-bop và modal jazz (jazz điệu thức), các hợp âm bảy treo thường được sử dụng theo những cách phi truyền thống: chúng thường không đóng vai trò là hợp âm V (át) và không giải kết từ bậc 4 về bậc 3. Sự thiếu giải kết mang lại cho hợp âm một tính chất mơ hồ, tĩnh tại. Thực tế, bậc 3 thường được chơi chồng lên trên hợp âm sus4. Một ví dụ điển hình là bản nhạc jazz tiêu chuẩn “Maiden Voyage”.

Các phiên bản mở rộng cũng có thể xảy ra, chẳng hạn như hợp âm bảy treo 4, với âm gốc C, chứa các nốt C–F–G–B♭ và được ký hiệu là C7sus4. Csus4 đôi khi được viết tắt là Csus vì sus4 phổ biến hơn sus2.

Loại Thành phần Ký hiệu Các nốt (trên C)
Treo hai (Suspended second) Quãng 5 + 2 trưởng Csus2 C D G
Treo bốn (Suspended fourth) Quãng 5 + 4 đúng Csus4 C F G
Jazz sus Quãng 5 + 4 đúng + 7 thứ + 9 trưởng C9sus4 C F G B♭ D

Hợp âm mượn (Borrowed chords)

Bài chi tiết: Hợp âm mượn

Hợp âm mượn là hợp âm lấy từ một giọng (key) khác với giọng chủ (home key) của tác phẩm. Trường hợp phổ biến nhất là khi một hợp âm từ giọng trưởng hoặc thứ song song (parallel major or minor) được sử dụng. Các ví dụ đặc biệt hay có thể được tìm thấy trong các tác phẩm của các nhà soạn nhạc như Schubert. Ví dụ, đối với một nhà soạn nhạc làm việc ở giọng Đô trưởng (C major), một hợp âm trưởng ♭III (ví dụ: hợp âm Mi giáng trưởng – E♭) sẽ là hợp âm mượn, vì hợp âm này chỉ xuất hiện trong giọng Đô thứ (C minor). Mặc dù về mặt lý thuyết, hợp âm mượn có thể bao gồm các hợp âm lấy từ bất kỳ giọng nào khác giọng chủ, nhưng đây không phải là cách thuật ngữ này được sử dụng trong phân tích âm nhạc chính thức.

Khi một hợp âm được phân tích là “mượn” từ giọng khác, nó có thể được hiển thị bằng số La Mã tương ứng với giọng đó sau dấu gạch chéo. Ví dụ, V/V (đọc là “năm của năm”) chỉ hợp âm át của giọng át so với giọng chủ hiện tại. Giọng át của Đô trưởng là Sol trưởng (G), vì vậy hợp âm át phụ (secondary dominant) này là hợp âm bậc 5 của thang âm Sol trưởng, tức là Rê trưởng (D major) (hợp âm này cũng có thể được mô tả là II so với giọng Đô trưởng, không nhầm lẫn với bậc 2 thứ – supertonic ii là Rê thứ). Nếu được sử dụng trong một khoảng thời gian đáng kể, việc sử dụng hợp âm Rê trưởng có thể gây ra sự chuyển giọng (modulation) sang một giọng mới (trong trường hợp này là Sol trưởng).

Hợp âm mượn được sử dụng rộng rãi trong nhạc Pop phương Tây và nhạc Rock. Ví dụ, có một số bài hát ở giọng Mi trưởng (E major) sử dụng hợp âm ♭III (ví dụ: hợp âm Sol trưởng dùng trong bài hát giọng Mi trưởng), hợp âm ♭VII (ví dụ: Rê trưởng trong bài hát Mi trưởng) và hợp âm ♭VI (ví dụ: Đô trưởng trong bài hát Mi trưởng). Tất cả các hợp âm này đều được “mượn” từ giọng Mi thứ (E minor).


Hợp âm chuông (Bell chord)

Một hợp âm chuông, hay còn gọi thông tục là “chuông” (bells), là một kỹ thuật phối khí trong đó một tác phẩm có các nhạc cụ riêng biệt (hoặc nhiều nhạc cụ cùng loại) chơi các nốt đơn lẻ của một hợp âm theo trình tự, ngân dài các nốt riêng lẻ đó để tạo thành hợp âm. Về thực chất, nó là một hợp âm rải (arpeggio) được chơi bởi nhiều nhạc cụ nối tiếp nhau. Kỹ thuật này còn được gọi là hình kim tự tháp (pyramid) hoặc thác đổ (cascade). Nó phổ biến trong nhạc Barbershop.

Kỹ thuật này bắt nguồn từ các ban nhạc Jazz Big Band và là một yếu tố chủ đạo của nhạc Jazz truyền thống (trad jazz). Một ví dụ điển hình có thể nghe thấy trong phần giới thiệu của bài “The Charleston” do The Temperance Seven thể hiện. Bài “Bohemian Rhapsody” của ban nhạc rock Queen chứa hai lần xuất hiện của “hiệu ứng chuông” này ở phần giữa, cũng như đoạn solo trong “Killer Queen” bắt đầu từ phút 1:48.


Tài liệu tham khảo
  1.  Hutchinson, Robert. “Introduction to Triads”. Music Theory for the 21st-Century Classroom. University of Puget Sound.
  2.  Moylan 2014, p. 39.
  3.  Schoenberg 1983, pp. 1–2.
  4.  Benward & Saker 2003, p. 77.
  5.  “Chord”. Merriam-Webster’s dictionary of English usage. Merriam-Webster. 1995. p. 243. ISBN 978-0-87779-132-4.
  6.  “Chord”. Oxford Dictionaries. Archived from the original on August 28, 2011.
  7.  Malm 1996, p. 15, “Indeed, this harmonic orientation is one of the major differences between Western and much non-Western music.”
  8.  Dahlhaus 2001.
  9.  Nattiez 1990, p. 218.
  10.  Károlyi 1965, p. 63.
  11.  Schoenberg 2010, p. 26, “It is required of a chord that it consist of three different tones.”
  12.  Surmani 2004, p. 72.
  13.  Jones 1994, p. 43.
  14.  Monath 1984, p. 37.
  15.  Schellenberg et al. 2005, pp. 551–566.
  16.  “Organum | Polyphony, Gregorian Chant, Counterpoint | Britannica”.
  17.  Duarter 2008, p. 49.
  18.  Benward & Saker 2003, p. 185.
  19.  Benward & Saker 2003, p. 70.
  20.  Benward & Saker 2003, p. 100.
  21.  Benward & Saker 2003, p. 201.
  22.  Benward & Saker 2003, p. 220.
  23.  Benward & Saker 2003, p. 231.
  24.  Benward & Saker 2003, p. 274.
  25.  Harrison 2005, p. 33.
  26.  Pachet 1999, pp. 187–206.
  27.  Tanguiane 1993.
  28.  Tanguiane 1994.
  29.  “I Analyzed Chord Progressions in 680,000 Songs—Here’s What I Found”. CantGetMuchHigher. Retrieved 2025-04-24.
  30.  Andrews & Sclater 2000, p. 227.
  31.  Benward & Saker 2003, pp. 74–75.
  32.  Haerle 1982, p. 30.
  33.  Policastro 1999, p. 168.
  34.  Benward & Saker 2003, p. 92.
  35.  Weedon 2007.
  36.  Mayfield 2012, p. 523.
  37.  Hanson 1960, p. 7.
  38.  Benjamin et al. 2014, pp. 46–47.
  39.  Benjamin et al. 2014, pp. 48–49.
  40.  Hawkins 1992, pp. 325–335.
  41.  Miller 2005, p. 119.
  42.  Piston 1987, p. 66.
  43.  Bartlette & Laitz 2010.
  44.  Averill, Gage (2003). Four Parts, No Waiting:A Social History of American Barbershop Quartet, p. 205. ISBN 9780195116724.
  45.  Queen – The Making of “Bohemian Rhapsody” Greatest Video Hits 1 on YouTube

Bài viết được tổng hợp và biên soạn bởi công ty THE SUN SYMPHONY với mục đích chia sẻ kiến thức, gợi mở tư duy đúng và cung cấp thông tin tham khảo cho người đọc. Nội dung đã được chọn lọc và hệ thống hóa theo góc nhìn chuyên môn, phù hợp với định hướng phát triển từ nội lực âm nhạc của công ty.

Share:

Facebook
Twitter
Pinterest
LinkedIn
Footer Demo – The Sun Symphony