Da capo aria
Da capo aria (phát âm tiếng Ý: [da (k)ˈkaːpo ˈaːrja]) là một hình thức âm nhạc dành cho các bài aria (đơn ca), rất thịnh hành trong thời kỳ Baroque. Hình thức này được trình bày bởi một nghệ sĩ đơn ca với phần đệm của nhạc cụ, thường là một dàn nhạc nhỏ. Da capo aria rất phổ biến trong các thể loại âm nhạc như opera và thanh xướng kịch (oratorio). Theo Randel, một số nhà soạn nhạc thời Baroque (ông liệt kê A. Scarlatti, Hasse, Handel, Porpora, Leo và Vinci) đã sáng tác hơn một nghìn bài da capo aria trong suốt sự nghiệp của họ.
Cấu trúc
Một bài da capo aria có hình thức ba đoạn (ternary form), nghĩa là nó được cấu tạo từ ba phần.
-
Phần đầu tiên là một bài hát hoàn chỉnh có phần đệm, kết thúc ở giọng chủ (tonic key), và về nguyên tắc có thể được hát riêng biệt.
-
Phần thứ hai tương phản với phần thứ nhất về giọng điệu, kết cấu, sắc thái và đôi khi cả về nhịp độ.
-
Phần thứ ba thường không được nhà soạn nhạc viết ra chi tiết; thay vào đó, họ chỉ ghi chú dẫn “da capo” (tiếng Ý nghĩa là “từ đầu”) – nghĩa là quay lại từ đầu, tức là phần thứ nhất sẽ được lặp lại.
Lời ca cho một bài da capo aria thường là một bài thơ hoặc một chuỗi câu thơ được viết thành hai khổ: khổ đầu tiên dành cho phần A (do đó sẽ được lặp lại sau này) và khổ thứ hai dành cho phần B. Mỗi khổ thơ bao gồm từ ba đến sáu dòng, và kết thúc bằng một dòng có “kết nam” (masculine ending), tức là một dòng kết thúc bằng một âm tiết có trọng âm.
Sự ngẫu hứng
Ca sĩ thường được mong đợi sẽ ngẫu hứng thêm các biến tấu và nốt hoa mỹ trong phần thứ ba, để tránh việc nó chỉ là sự lặp lại đơn điệu của phần đầu. Điều này đặc biệt đúng đối với các bài da capo aria viết ở nhịp độ chậm, nơi cơ hội để ngẫu hứng, cũng như nguy cơ gây nhàm chán, là lớn hơn.
Khả năng ngẫu hứng các biến tấu và nốt hoa mỹ là một kỹ năng được học và là yêu cầu đối với tất cả các ca sĩ đơn ca. Sự suy giảm của kỹ năng này sau thời kỳ Baroque có lẽ là lý do tại sao da capo aria cuối cùng lại mang tiếng là một hình thức âm nhạc tẻ nhạt. Nó cũng giải thích xu hướng của các nghệ sĩ biểu diễn (đặc biệt là trong tác phẩm Messiah của Handel) thường trình diễn các phiên bản rút gọn của da capo aria; ví dụ chỉ hát phần đầu tiên, hoặc hai phần đầu theo sau là một phiên bản rút gọn của phần thứ ba.
Phong trào trình diễn nguyên bản (authentic performance movement), bắt đầu từ giữa thế kỷ 20, đã khôi phục lại việc ngẫu hứng trong trình diễn da capo aria, mặc dù thực hành này vẫn chưa trở nên phổ quát ngay cả giữa các nghệ sĩ theo trường phái này.
Các ví dụ nổi tiếng
Vở thanh xướng kịch Messiah (1742) của Handel bao gồm hai bài da capo aria nổi tiếng: “He Was Despised” (dành cho giọng nữ trầm – alto) và “The Trumpet Shall Sound” (dành cho giọng nam trầm – bass).
Bản cantata Jauchzet Gott in allen Landen, BWV 51 (1730) của J. S. Bach mở đầu bằng một bài da capo aria rực rỡ dành cho giọng nữ cao (soprano), nghệ sĩ trumpet độc tấu và dàn dây.
Da capo aria là một trong những hình thức âm nhạc quan trọng và mang tính biểu tượng nhất của thời kỳ Baroque, đóng vai trò chủ đạo trong các tác phẩm opera và thanh xướng kịch. Giá trị cốt lõi của hình thức này nằm ở:
-
Cấu trúc chặt chẽ: Mô hình ba đoạn (A-B-A) tạo ra sự cân bằng hoàn hảo giữa việc giới thiệu chủ đề, tạo sự tương phản và tái hiện lại cảm xúc ban đầu.
-
Sự tôn vinh nghệ sĩ: Đây là “mảnh đất” để các ca sĩ đơn ca phô diễn kỹ thuật điêu luyện và tư duy sáng tạo thông qua việc ngẫu hứng và thêm thắt các nốt hoa mỹ ở phần lặp lại.
-
Sức sống bền bỉ: Dù từng bị lãng quên hoặc giản lược qua thời gian, phong trào biểu diễn nguyên bản hiện đại đã khôi phục lại vẻ đẹp đích thực của da capo aria, giúp khán giả ngày nay thưởng thức trọn vẹn những kiệt tác của Handel, Bach và các nhạc sĩ vĩ đại khác.
Tài liệu tham khảo
- Benward & Saker (2003). Music: In Theory and Practice, Vol. I. Seventh Edition. McGraw-Hill Higher Education. ISBN 978-0-07-294262-0.
- Randel, Don Michael, ed. (2003) “Aria,” in The Harvard Dictionary of Music. Cambridge, MA: Harvard University Press. (Author: “CG”.)
Bài viết được tổng hợp và biên soạn bởi công ty THE SUN SYMPHONY với mục đích chia sẻ kiến thức, gợi mở tư duy đúng và cung cấp thông tin tham khảo cho người đọc. Nội dung đã được chọn lọc và hệ thống hóa theo góc nhìn chuyên môn, phù hợp với định hướng phát triển từ nội lực mà công ty theo đuổi.