HÁT DÂN CA BẮC BỘ
Dân ca Bắc Bộ không chỉ là âm nhạc, đó là tiếng nói của đất, của nước, của hồn người đồng bằng châu thổ sông Hồng. Đó là tiếng ru con à ơi bên cánh võng trưa hè, là câu hát đối đáp giao duyên e ấp nơi sân đình ngày hội, là lời than thân trách phận của người nông dân một nắng hai sương, là khúc hoan ca khi mùa màng bội thu. Để hát được dân ca Bắc Bộ, chỉ thuộc giai điệu và lời ca thôi là chưa đủ. Người hát phải thực sự “sống” trong không gian văn hóa ấy, phải dùng cả trái tim để cảm, dùng kỹ thuật tinh tế để chuyên chở cái “tình” mộc mạc, chân phương mà cha ông đã gửi gắm.
1: Nền Tảng Cốt Lõi
Trước khi học kỹ thuật, điều tiên quyết là phải xây dựng một nền tảng thấu hiểu sâu sắc. Tiếng hát không thể hay nếu nó xuất phát từ một cái đầu rỗng và một trái tim xa lạ.
1.1. Thấu hiểu không gian văn hóa – “Đất lề quê thói”
Hãy nhắm mắt và tưởng tượng. Dân ca Bắc Bộ được sinh ra từ đâu? Nó không vang lên trong nhà hát thính phòng sang trọng. Nó vang lên giữa cánh đồng lúa mênh mông, bên bến nước con đò, dưới gốc đa, sân đình của một làng quê Bắc Bộ điển hình. Không gian ấy có mùi của đất ẩm, của rơm rạ, có tiếng sáo diều vi vu, có nhịp chày giã gạo, có sự gắn kết cộng đồng bền chặt.
- Hát Quan họ là hát “chơi”, là cuộc đối đáp tao nhã, lịch sự giữa các liền anh, liền chị. Không gian của nó là thuyền rồng trên sông Cầu, là sân đình ngày hội, là trong nhà của nhau khi “ngủ bọn”. Vì vậy, tiếng hát Quan họ phải có sự sang trọng, tinh tế, mực thước nhưng vẫn đầy tình tứ.
- Hát Xẩm lại là tiếng lòng của người nghệ sĩ dân gian nơi bến tàu, góc chợ. Nó gai góc, trần trụi, mang tính kể chuyện, phản ánh mọi hỉ, nộ, ái, ố của đời sống. Tiếng hát Xẩm vì thế cần sự rõ lời, mạch lạc, có lúc day dứt, có lúc lại hóm hỉnh, châm biếm.
- Hát Ru là không gian riêng tư, ấm áp của hai mẹ con, bà cháu. Tiếng hát phải thật mềm mại, dịu dàng, đều đặn như nhịp võng đưa, chứa chan tình yêu thương vô bờ bến.
1.2. Thấu hiểu ca từ
Ca từ dân ca Bắc Bộ là thơ, là văn vần của người nông dân. Nó mộc mạc, giản dị nhưng vô cùng giàu hình ảnh và sâu sắc. Người hát phải “nhai kỹ” từng lời, từng chữ.
- Nghĩa đen và nghĩa bóng: Một câu hát “Cây trúc xinh tang tình là cây trúc mọc” không chỉ tả cây trúc. Nó còn là hình ảnh người con gái duyên dáng, thanh mảnh. Hay câu “Bèo dạt mây trôi” không chỉ tả cảnh vật, mà là nỗi lòng ly tán, phiêu dạt của con người. Hãy đào sâu vào những tầng ý nghĩa ấy.
- Từ đệm, từ lót, từ láy: Những từ như “i a”, “hừ la”, “rằng”, “thì”, “chứ”, “ấy”… không phải là từ thừa. Chúng là một phần không thể thiếu của giai điệu, tạo nên nhịp điệu, sự mềm mại, duyên dáng và là đặc trưng của ngôn ngữ âm nhạc dân gian. Khi hát, phải coi những từ này quan trọng như từ có nghĩa. Ví dụ, chữ “i” trong câu “Người ơi người ở đừng về… í… i… i…” chính là nơi để người hát thể hiện kỹ thuật ngân nga và bộc lộ nỗi niềm níu kéo da diết nhất.
- Ngôn ngữ địa phương: Một số bài dân ca sử dụng từ cổ, từ địa phương. Hãy tìm hiểu ý nghĩa của chúng để hát cho đúng “chất”.
Hãy đọc lời ca như đọc một bài thơ, gạch chân những hình ảnh, những từ ngữ bạn cho là đắt giá. Khi bạn thực sự rung động với lời ca, tiếng hát của bạn tự khắc sẽ có hồn.
1.3. Lắng nghe và “ngấm”
Đây là phương pháp học hiệu quả nhất. Hãy tìm nghe các bản thu âm của những nghệ nhân gạo cội, những người đã sống cả đời với dân ca. Đừng chỉ nghe một lần. Hãy nghe đi nghe lại, nghe đến mức giai điệu và cách xử lý của họ “ngấm” vào máu thịt bạn.
Chú ý cách họ:
- Lấy hơi ở đâu?
- Ngân dài bao nhiêu?
- Rung ở chữ nào?
- Luyến láy ra sao?
- Nhấn nhá vào từ nào để thể hiện cảm xúc?
Mỗi nghệ nhân có một phong cách riêng. Nghe nhiều sẽ giúp bạn định hình được đâu là cái chung, cái cốt lõi của làn điệu, và đâu là sự sáng tạo cá nhân của họ. Từ đó, bạn có thể học hỏi và dần dần tìm ra cách thể hiện của riêng mình.
2: Kỹ Thuật Hát Dân Ca Bắc Bộ
2.1. Hơi thở
Đây là yếu tố quan trọng bậc nhất. Tiếng hát dân ca Bắc Bộ cần sự mượt mà, liền mạch, đặc biệt ở những câu ngân dài. Muốn vậy, hơi thở phải sâu, vững và được điều tiết tốt.
- Cách lấy hơi: Hãy tập hít vào thật sâu bằng cả miệng và mũi, cảm nhận không khí đi xuống đáy phổi, và được giữ chặt ở đó bằng cơ hoành. Khi hít vào, bụng phình ra. Khi hát, bụng từ từ hóp lại, đẩy luồng hơi ra một cách đều đặn, ổn định. Tránh lấy hơi bằng ngực vì hơi sẽ nông, yếu và làm bạn nhanh mệt, câu hát bị gãy.
- Nén hơi và điều tiết: Sau khi lấy hơi, hãy giữ lại một chút (gọi là nén hơi) trước khi phát âm. Điều này tạo ra một cột hơi vững chắc. Khi hát, hãy tưởng tượng bạn đang từ từ “thả” luồng hơi ra theo một đường thẳng, không ngắt quãng. Điều này giúp tiếng hát không bị chênh vênh, run rẩy. Để tập được luồng hơi nén này hãy đứng thẳng và hít thật sauu vào đáy phổi, sau đó cúi nhẹ người để nâng một vật nặng, bạn sẽ cảm thấy được một đieẻm tụa nhẹ ngay phần lưng dưới, hãy tựa luồng hơi của mình vào đó và nén ra ngoài.
- Luyện tập:
- Bài tập 1: Để tập được luồng hơi nén này hãy đứng thẳng và hít thật sauu vào đáy phổi, sau đó cúi nhẹ người để nâng một vật nặng, bạn sẽ cảm thấy được một đieẻm tụa nhẹ ngay phần lưng dưới, hãy tựa luồng hơi của mình vào đó và nén ra ngoài.
o Bài tập 2: Hít sâu vào bằng mũi trong 4 giây (bụng phình), giữ hơi 4 giây, sau đó thở ra từ từ bằng miệng, phát ra âm “xì…” kéo dài và đều nhất có thể (bụng hóp lại). Cố gắng kéo dài thời gian thở ra.
o Bài tập 3: Lấy hơi sâu, sau đó hát một nguyên âm như “a…”, “ô…” kéo dài. Cố gắng giữ cho âm thanh phát ra đều, không to nhỏ đột ngột, không run.
Một hơi thở tốt là nền tảng cho một giọng hát vang, sáng và giàu cảm xúc.
2.2. Nhả chữ, Vang, Rền, Nền, Nẩy – “Ngũ cung” của kỹ thuật
Đây là năm yếu tố kỹ thuật đặc trưng và quan trọng nhất, tạo nên cái “chất” riêng của dân ca Bắc Bộ.
- Nhả chữ (Phát âm): Nguyên tắc vàng là “tròn vành, rõ chữ”. Mỗi một từ, một tiếng phải được phát âm rõ ràng, đầy đặn để người nghe có thể nghe và hiểu được nội dung. Tuy nhiên, rõ chữ không có nghĩa là cứng nhắc. Chữ phải được “nhả” ra một cách mềm mại, tự nhiên, như đang trò chuyện, kể lể. Hãy luyện đọc lời ca thật nhiều lần trước khi hát.
- Vang (Độ vang của âm thanh): Tiếng hát dân ca cần có độ vang, sáng. Để tạo ra âm vang, hãy mở rộng khẩu hình (miệng, vòm họng) một cách tự nhiên. Tưởng tượng âm thanh không chỉ phát ra từ miệng mà nó đang cộng hưởng và bay lên từ đỉnh đầu. Một giọng hát có độ vang sẽ “bắt mic” hơn và lan tỏa hơn trong không gian. Tránh hát bằng giọng mũi (âm thanh bị nghẹt) hoặc giọng cổ (âm thanh bị tối và mệt).
- Rền (Độ rung): Đây là một kỹ thuật cực kỳ đặc trưng. “Rền” là cách làm cho một nốt nhạc ngân dài được rung lên một cách đều đặn, tự nhiên, tạo cảm giác da diết, khắc khoải. Độ rung này không phải là giọng hát run rẩy do yếu hơi, mà là sự chủ động điều khiển luồng hơi tạo ra những làn sóng âm thanh nhỏ. Nó thường được sử dụng ở cuối câu hát, trong những chữ biểu lộ tình cảm sâu sắc như nhớ thương, buồn tủi. Ví dụ trong Quan họ, kỹ thuật hát rền được sử dụng rất điêu luyện.
- Nền (Sự ổn định): “Nền” chính là sự vững chãi của giọng hát. Một giọng hát có “nền” là giọng hát không chênh phô, không bị đuối ở cuối câu. “Nền” được tạo ra từ một cột hơi vững chắc. Dù hát những nốt cao hay những câu luyến láy phức tạp, giọng hát vẫn phải dựa trên một cái “nền” ổn định này.
- Nẩy (Sự bật nảy): Đối lập với sự mềm mại của “rền” và “ngân” là kỹ thuật “nẩy”. Đây là cách hát những nốt nhạc một cách gọn gàng, dứt khoát và có độ nảy như hạt ngọc rơi trên mâm vàng. Kỹ thuật này thường được dùng trong các bài hát có tiết tấu vui tươi, linh hoạt (ví dụ như bài Trống cơm), tạo ra sự rộn ràng, dí dỏm.
Nắm vững và phối hợp nhuần nhuyễn năm yếu tố này là bạn đã chạm đến linh hồn của kỹ thuật hát dân ca Bắc Bộ.
2.3. Luyến láy và tô điểm – “Vẽ” nên giai điệu
Luyến láy là những nốt hoa mỹ dùng để tô điểm, làm cho giai điệu trở nên mềm mại, uyển chuyển hơn.
- Luyến: Là hát liền một hơi từ hai đến nhiều nốt nhạc khác nhau trong cùng một tiếng. Ví dụ, trong tiếng “về” của câu “Người ơi người ở đừng về”, người hát không chỉ hát một nốt mà có thể luyến qua 2-3 nốt nhạc khác nhau, tạo thành một đường cong giai điệu mềm mại.
- Láy: Là việc nhắc lại một cách nhanh nhẹn một phần của giai điệu hoặc một mô-típ âm nhạc ngắn.
Lưu ý quan trọng: Luyến láy phải xuất phát từ cảm xúc và phải phù hợp với đặc trưng của từng làn điệu. Lạm dụng luyến láy sẽ khiến bài hát trở nên màu mè, sến sẩm và mất đi sự mộc mạc. Hãy lắng nghe các nghệ nhân để học cách luyến láy sao cho “sang”, cho tinh tế, đúng chỗ và đúng lúc.
3: Đặc Trưng Tinh Thần Cần Nắm Bắt
Kỹ thuật là xương sống, nhưng tinh thần mới là máu thịt, là linh hồn của tiếng hát.
- Cái “Tình”: Đây là yếu tố bao trùm và quan trọng nhất. Hát dân ca là hát về tình yêu đôi lứa, tình yêu quê hương, đất nước, tình cảm gia đình. Người hát phải đặt mình vào nhân vật trữ tình, phải cảm nhận được nỗi nhớ nhung, sự níu kéo, niềm vui hay nỗi buồn mà bài hát muốn truyền tải. Khi bạn hát về nỗi nhớ, trong ánh mắt, trong từng hơi thở của bạn phải có nỗi nhớ. Đó là sự khác biệt giữa một người thợ hát và một người nghệ sĩ.
- Sự mộc mạc, giản dị: Vẻ đẹp của dân ca nằm ở sự chân thành. Đừng cố gắng làm cho giọng hát của mình trở nên quá trau chuốt, quá kỹ thuật theo kiểu thanh nhạc Tây phương. Hãy giữ lại sự tự nhiên, gần gũi trong giọng hát. Đôi khi, một chút “khê” trong giọng, một chút mộc trong cách xử lý lại tạo nên cái duyên rất riêng.
- Tính tự sự, kể chuyện: Rất nhiều bài dân ca là những câu chuyện. Người hát phải là một người kể chuyện tài ba. Hãy dùng giọng hát của mình để vẽ nên không gian, khắc họa nhân vật. Lúc nào cần thủ thỉ, tâm tình? Lúc nào cần day dứt, cao trào? Điều khiển sắc thái giọng hát theo diễn biến của câu chuyện sẽ khiến người nghe bị cuốn hút.
- Sự giao duyên và tương tác: Đặc biệt với Quan họ hay các điệu hát đối đáp, yếu tố giao duyên là cực kỳ quan trọng. Dù hát một mình, hãy tưởng tượng bạn đang hát cho một người khác nghe, đang đối đáp với họ. Trong giọng hát cần có sự mời gọi, có ánh mắt đưa tình. Điều này tạo ra một không khí thân mật và sống động cho bài hát.
Phần 4: Luyện Tập Và Những Lưu Ý Theo Từng Thể Loại
- Lộ trình luyện tập:
o Bước 1: Chọn một bài hát đơn giản, quen thuộc. Nghe thật kỹ bản mẫu của một nghệ nhân.
o Bước 2: Tập đọc lời ca cho thật nhuần nhuyễn, hiểu ý nghĩa.
o Bước 3: Tập các bài luyện thanh cơ bản, tập lấy hơi bụng.
o Bước 4: Hát “chay” (không nhạc) từng câu ngắn, cố gắng bắt chước cách nhả chữ, luyến láy của nghệ nhân. Ghi âm lại để nghe và tự sửa.
o Bước 5: Hát cả bài với nhạc nền tempo chậm, tập trung vào việc giữ nhịp và điều tiết hơi thở.
o Bước 6: Khi đã thuộc và vững, hãy bắt đầu đưa cái “tình” của mình vào, tìm cách xử lý mang dấu ấn cá nhân nhưng không xa rời tinh thần của bài hát.
- Lưu ý riêng cho một số thể loại:
o Quan họ: Cần sự sang trọng, tinh tế. Chú trọng đặc biệt vào kỹ thuật “vang, rền, nền, nẩy”. Hơi thở phải cực kỳ dài và vững để thực hiện những câu ngân “vỡ giọng” đặc trưng.
o Hát Xẩm: Cần sự rõ lời, sắc sảo. Giọng hát có thể mộc mạc, gai góc hơn. Nhịp phách phải chắc chắn, thường đi kèm với nhạc cụ gõ.
o Hát Ru: Cần sự dịu dàng, trìu mến. Giai điệu đều đều, giọng hát mềm như tơ, hơi thở nhẹ nhàng, tránh dùng quá nhiều kỹ thuật phức tạp.
o Hò lao động: Cần sự khỏe khoắn, dứt khoát. Nhấn mạnh vào tiết tấu, thể hiện được sức mạnh và sự đồng lòng của tập thể.
Hành trình để hát hay dân ca Bắc Bộ là một hành trình dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn, đam mê và một tình yêu sâu sắc với văn hóa dân tộc. Nó không chỉ là học hát, mà còn là học cách cảm, cách sống, cách kết nối với cội nguồn. Đừng nản lòng nếu ban đầu bạn cảm thấy khó khăn. Hãy bắt đầu từ việc lắng nghe, thấu hiểu, và luyện tập mỗi ngày với một trái tim chân thành.
Khi tiếng hát của bạn không còn là sự bắt chước mà đã trở thành tiếng lòng, khi bạn có thể dùng những kỹ thuật “vang, rền, nền, nẩy” một cách tự nhiên để chuyên chở cái “tình” mộc mạc của người dân đồng bằng sông Hồng, đó là lúc bạn đã thực sự chạm đến hồn cốt của dân ca Bắc Bộ.
Bài viết được thực hiện bởi THE SUN SYMPHONY JSC, công ty tiên phong trong việc đào tạo và phát triển âm nhạc từ nội lực.
📩 Liên hệ với The Sun Symphony để được tư vấn về lộ trình học tập phù hợp:
Thì The Sun Symphony là công ty chuyên đào tạo và phát triển âm nhạc là sự lựa chọn trí tuệ dành cho bạn.
Không giống như những đơn vị truyền thống khác, The Sun Symphony là thương hiệu đầu tiên tại việt nam cung cấp các giải pháp liên kết phát triển từ nội lực , cam kết giúp cho khách hàng có một con đường đúng đắn ngay từ đầu.