Ký âm định lượng (Mensural notation)
Ký âm định lượng là hệ thống ký âm được sử dụng cho nhạc thanh nhạc đa âm (polyphonic) châu Âu từ cuối thế kỷ 13 đến đầu thế kỷ 17. Thuật ngữ “mensural” (định lượng) đề cập đến khả năng của hệ thống này trong việc mô tả chính xác các trường độ nhịp điệu thông qua các tỷ lệ số học giữa các giá trị nốt nhạc. Tên gọi hiện đại của nó bắt nguồn từ thuật ngữ của các nhà lý thuyết trung cổ, những người đã sử dụng các thuật ngữ như musica mensurata (“âm nhạc được đo lường”) hoặc cantus mensurabilis (“bài ca có thể đo lường”) để chỉ loại nhạc đa âm có nhịp điệu xác định của thời đại họ, trái ngược với musica plana hoặc musica choralis (tức là Bình ca Gregorian).
Ký âm định lượng chủ yếu được sử dụng cho các tác phẩm theo truyền thống thanh nhạc đa âm, trong khi bình ca vẫn giữ hệ thống ký âm neume (nốt nhạc cổ) cũ hơn của riêng mình trong suốt thời kỳ này. Ngoài ra, một số loại nhạc thuần túy khí nhạc có thể được viết dưới nhiều dạng ký âm tablature (ký âm theo vị trí bấm) đặc thù cho từng nhạc cụ.
Ký âm định lượng phát triển từ một phương pháp cũ hơn, hạn chế hơn trong việc ghi lại nhịp điệu dựa trên các mẫu lặp lại cố định, được gọi là các rhythmic modes (thể điệu), phát triển ở Pháp vào khoảng năm 1200. Một dạng sơ khai của ký âm định lượng lần đầu tiên được mô tả và hệ thống hóa trong luận thuyết Ars cantus mensurabilis (“Nghệ thuật hát bè định lượng”) của Franco xứ Cologne (khoảng năm 1280). Một hệ thống mở rộng hơn nhiều, cho phép sự phức tạp về nhịp điệu lớn hơn, đã được giới thiệu ở Pháp với phong trào phong cách Ars nova vào thế kỷ 14, trong khi âm nhạc Ý thế kỷ 14 phát triển biến thể riêng hơi khác biệt của mình. Khoảng năm 1400, hệ thống của Pháp được áp dụng khắp châu Âu và trở thành dạng ký âm tiêu chuẩn của âm nhạc thời Phục hưng thế kỷ 15 và 16. Trong suốt thế kỷ 17, ký âm định lượng dần phát triển thành hệ thống ký âm chia nhịp (hoặc vạch nhịp) hiện đại.
Sự đổi mới mang tính quyết định của ký âm định lượng là việc sử dụng có hệ thống các hình dạng nốt nhạc khác nhau để biểu thị các trường độ nhịp điệu nằm trong các mối quan hệ số học phân cấp rõ ràng với nhau. Mặc dù ít phụ thuộc vào ngữ cảnh hơn so với ký âm theo thể điệu, ký âm định lượng khác với hệ thống hiện đại ở chỗ giá trị của các nốt nhạc vẫn phần nào phụ thuộc vào ngữ cảnh. Cụ thể, một nốt nhạc có thể có độ dài bằng hai hoặc ba đơn vị của nốt nhỏ hơn kế tiếp, trong khi ở ký âm hiện đại, các quan hệ này luôn là nhị phân (chia đôi). Việc một nốt được đọc là tam phân (“hoàn hảo” – perfect) hay nhị phân (“không hoàn hảo” – imperfect) phụ thuộc một phần vào các quy tắc ngữ cảnh và một phần vào hệ thống các dấu định lượng (mensuration signs) tương đương với số chỉ nhịp hiện đại. Cũng có một hệ thống phức tạp để tạm thời thay đổi giá trị nốt nhạc bằng các yếu tố tỷ lệ như 2:1 hoặc 3:2. Ký âm định lượng không sử dụng vạch nhịp, và đôi khi sử dụng các dạng nốt kết nối đặc biệt (ligatures) được thừa hưởng từ ký âm trung cổ trước đó. Không giống như những khởi đầu sớm nhất của việc viết nhạc đa âm, và không giống như thực hành hiện đại, ký âm định lượng thường không được viết theo dạng tổng phổ (score) mà viết theo từng bè riêng lẻ (parts).
Ký âm định lượng đã được các nhà lý thuyết đương thời mô tả và hệ thống hóa rộng rãi. Vì các tác phẩm này, giống như mọi công trình học thuật thời đó, thường bằng tiếng Latinh, nên nhiều đặc điểm của hệ thống vẫn được gọi theo quy ước bằng các thuật ngữ Latinh.
Các giá trị nốt nhạc (Note values)
| Tên |
Thế kỷ 13, 14 |
Thế kỷ 15 |
Thế kỷ 17 |
| Maxima (Mx) |
(Hình chữ nhật lớn có đuôi) |
(Tương tự) |
(Ít dùng) |
| Longa (L) |
(Hình vuông có đuôi dài) |
(Tương tự) |
(Ít dùng) |
| Brevis (B) |
(Hình vuông) |
(Hình vuông rỗng) |
(Hình vuông rỗng) |
| Semibrevis (Sb) |
(Hình thoi) |
(Hình thoi rỗng) |
(Hình tròn/bầu dục rỗng) |
| Minima (Mn) |
(Hình thoi có đuôi) |
(Hình thoi rỗng có đuôi) |
(Hình trắng có đuôi) |
| Semiminima (Sm) |
|
(Hình thoi đen có đuôi) |
(Hình đen có đuôi) |
| Fusa (F) |
|
(Hình thoi đen có đuôi móc) |
(Hình móc đơn) |
| Semifusa (Sf) |
|
(Hình thoi đen hai đuôi móc) |
(Hình móc kép) |
Hệ thống các loại nốt được sử dụng trong ký âm định lượng tương ứng chặt chẽ với hệ thống hiện đại. Nốt mensural brevis về danh nghĩa là tổ tiên của nốt tròn đôi (double whole note/breve) hiện đại; tương tự, semibrevis tương ứng với nốt tròn (whole note/semibreve), minima với nốt trắng (half note/minim), semiminima với nốt đen (quarter note/crotchet), và fusa với nốt móc đơn (eighth note/quaver). Rất hiếm khi, ký âm định lượng cũng sử dụng các phân chia nhỏ hơn nữa, chẳng hạn như semifusa (tương ứng với nốt móc kép hoặc sixteenth note). Cũng có hai giá trị lớn hơn, là longa (nốt tròn bốn hoặc long) và maxima (hoặc duplex longa, gọi là large ở Anh), hiện nay không còn được sử dụng thường xuyên.
Mặc dù có sự tương đương về danh nghĩa này, mỗi nốt nhạc có giá trị thời gian ngắn hơn nhiều so với bản sao hiện đại của nó. Giữa thế kỷ 14 và 16, các nhà soạn nhạc liên tục giới thiệu các hình dạng nốt mới cho các phân chia thời gian ngày càng nhỏ hơn của nhịp điệu, và các nốt cũ hơn, dài hơn bị chậm lại theo tỷ lệ. Mối quan hệ nhịp điệu cơ bản của một phách dài so với một phách ngắn chuyển dịch từ longa–breve vào thế kỷ 13, sang breve–semibreve vào thế kỷ 14, sang semibreve–minim vào cuối thế kỷ 15, và cuối cùng sang minim–semiminim (tức là nốt trắng và nốt đen) trong ký âm hiện đại. Do đó, nốt semibreve, vốn ban đầu là nốt ngắn nhất được sử dụng, đã trở thành nốt dài nhất được sử dụng thường xuyên ngày nay (nốt tròn).
Ban đầu, tất cả các nốt được viết dưới dạng đặc, tô kín (“ký âm đen”). Vào giữa thế kỷ 15, các người chép nhạc bắt đầu sử dụng các hình dạng nốt rỗng (“ký âm trắng”), chỉ dành các hình dạng đen cho các giá trị nốt nhỏ nhất. Sự thay đổi này có lẽ được thúc đẩy bởi sự chuyển đổi từ giấy da sang giấy thường làm vật liệu viết phổ biến nhất, vì giấy thường ít phù hợp hơn để giữ các chấm mực lớn (dễ bị nhòe hoặc rách giấy).
Dấu lặng (Rests)
Giống như các nốt nhạc, hình dạng của các ký hiệu dấu lặng trong ký âm định lượng đã tương tự như các hậu duệ hiện đại của chúng (với các giá trị nhỏ hơn được giới thiệu dần dần trong suốt thời kỳ ký âm định lượng). Các ký hiệu dấu lặng của các giá trị lớn hơn có logic hình ảnh rõ ràng phản ánh thời lượng của chúng, dựa trên việc dấu lặng breve là một vạch dọc có chiều dài bằng một khe nhạc (khoảng cách giữa 2 dòng kẻ). Đối với dấu lặng longa, có sự phân biệt hình ảnh tùy thuộc vào việc longa đó là “không hoàn hảo” (dài bằng 2 breve) hay “hoàn hảo” (dài bằng 3 breve). Theo đó, dấu hiệu của chúng lần lượt dài gấp hai hoặc ba lần dấu lặng breve, trong khi dấu lặng semibreve chỉ bằng một nửa chiều dài đó (vạch lửng treo trên dòng kẻ).
Dấu lặng Maxima là các nhóm gồm hai hoặc ba dấu lặng longa kết hợp lại. Nếu nhiều dấu lặng longa theo sau nhau, các nhóm gồm hai hoặc ba dấu lặng sẽ được viết cùng nhau trên cùng một dòng kẻ để chỉ ra xem chúng có được nhóm thành các đơn vị maxima hoàn hảo hay không hoàn hảo hay không.
Dấu liên kết (Ligatures)
Ligatures là các nhóm nốt được viết liền nhau, thường biểu thị việc hát luyến láy (melismatic) cùng một âm tiết trên nhiều nốt nhạc. Các dạng ligature chỉ tồn tại cho các giá trị nốt lớn từ semibreve trở lên. Việc sử dụng chúng trong ký âm định lượng là sự tồn tại từ hệ thống nhịp điệu theo thể điệu (modal rhythmic system) trước đó, và chúng thừa hưởng một số ý nghĩa nhịp điệu từ hệ thống này.
Quy tắc nhịp điệu của các ligature rất phức tạp. Trong thuật ngữ trung cổ, một ligature sở hữu:
Do đó, một cặp nốt B–L (cum proprietate et cum perfectione – có tính chất riêng và có sự hoàn hảo) có thể được viết bằng các hình dạng ligature cơ bản nhất kế thừa từ bình ca: clivis đi xuống (hình vuông trên nối hình vuông dưới) và podatus đi lên (hình vuông dưới nối hình vuông trên).
-
Nếu nốt đầu tiên là longa (mất tính chất riêng – sine proprietate), điều này được biểu thị bằng cách đảo ngược các đuôi nốt ban đầu.
-
Nếu nốt cuối cùng là breve (mất sự hoàn hảo – sine perfectione), điều này được báo hiệu bằng sự thay đổi trong chính các đầu nốt: chuỗi đi xuống của các đầu vuông được thay thế bằng một vạch chéo đơn, trong khi podatus đi lên có nốt thứ hai mở ra bên phải.
-
Ngoài ra, các ligature có thể bắt đầu bằng các cặp semibreve. Những trường hợp này được gọi là cum opposita proprietate (với tính chất đối lập), và luôn được đánh dấu bằng một đuôi hướng lên trên ở bên trái của cặp nốt.
Trong các ligature nhiều nốt, quy tắc về giá trị đầu và cuối được áp dụng tương tự. Ngoài ra:
-
Bất kỳ đầu nốt nào có đuôi hướng lên ở bên trái đều là nốt đầu tiên của một cặp semibreve.
-
Bất kỳ đầu nốt nào ở giữa có đuôi hướng xuống ở bên phải là một longa.
-
Một đầu nốt kéo dài, rộng gấp đôi là một maxima.
-
Bất kỳ đầu nốt nào khác không thuộc các quy tắc trên là một breve.
Các hệ thống đo lường (Mensurations)
Ký âm định lượng phân biệt giữa một số mẫu đo lường cơ bản, được định nghĩa là sự kết hợp của các phân chia thời gian tam phân (3) và nhị phân (2) trên các cấp bậc phân cấp liên tiếp:
-
Modus: Phân chia Longa thành Breve.
-
Tempus: Phân chia Breve thành Semibreve.
-
Prolatio: Phân chia Semibreve thành Minim.
Mỗi cấp độ này có thể là Hoàn hảo (Perfect – tam phân/chia 3) hoặc Không hoàn hảo (Imperfect – nhị phân/chia 2).
Các dấu định lượng (Mensuration signs)
Quan trọng nhất về mặt thực hành là các phân chia từ breve trở xuống. Bốn sự kết hợp có thể có của tempus và prolatio có thể được báo hiệu bằng một tập hợp các dấu định lượng ở đầu tác phẩm:
-
Tempus perfectum, Prolatio maior (Vòng tròn có chấm): Tương đương nhịp 9/8.
-
Tempus perfectum, Prolatio minor (Vòng tròn không chấm): Tương đương nhịp 3/4.
-
Tempus imperfectum, Prolatio maior (Nửa vòng tròn có chấm): Tương đương nhịp 6/8.
-
Tempus imperfectum, Prolatio minor (Nửa vòng tròn không chấm): Tương đương nhịp 2/4.
Ngoài ra, mỗi mẫu cơ bản này có thể có một biến thể “giảm” (diminutum), được chỉ định bằng một vạch dọc xuyên qua dấu hiệu (dấu cắt). Điều này biểu thị việc giảm tất cả các giá trị thời gian đi một nửa. Dấu “C có vạch dọc” là nguồn gốc của ký hiệu nhịp “Alla breve” (nhịp chia đôi) hiện đại.
Sự “Bất toàn” và “Biến đổi” (Imperfection and Alteration)
Giá trị thời gian của một số nốt nhạc có thể thay đổi tùy theo ngữ cảnh trực tiếp của chúng.
-
Sự bất toàn (Imperfection): Trong một nhịp “hoàn hảo” (chia 3), một nốt lớn (như Longa hoặc Breve) tự động được hiểu là chiếm trọn 3 đơn vị. Tuy nhiên, nếu nó đứng cạnh một nốt đơn lẻ của đơn vị nhỏ hơn, nó sẽ bị “làm cho bất toàn” (giảm đi 1/3 giá trị) để nhường chỗ cho nốt nhỏ kia, khiến tổng cộng chỉ còn 2 đơn vị + 1 đơn vị = 3.
-
Sự biến đổi (Alteration): Nếu hai nốt ngắn nằm giữa hai nốt dài trong một nhịp hoàn hảo, nốt ngắn thứ hai có thể được kéo dài gấp đôi (biến đổi) để điền đầy nhịp.
-
Dấu chấm phân chia (Punctus divisionis): Một dấu chấm đặt giữa các nốt để chỉ rõ cách nhóm nốt, giúp ngăn chặn sự bất toàn hoặc xác định ranh giới nhịp điệu.
Tỷ lệ và Tô màu (Proportions and Colorations)
-
Tỷ lệ (Proportions): Các con số (như 3, 2, 3/2) có thể được sử dụng để chỉ định sự thay đổi tốc độ hoặc nhịp điệu tạm thời. Ví dụ: tỷ lệ 3 chỉ ra rằng 3 nốt sẽ được hát trong khoảng thời gian thường dành cho 1 nốt (hoặc tương đương), tạo hiệu ứng nhanh hơn.
-
Tô màu (Coloration): Một kỹ thuật thay đổi giá trị nhịp điệu bằng cách viết nốt nhạc bằng màu khác (đỏ thay vì đen, hoặc tô đen thay vì để rỗng). Các nốt “được tô màu” thường mất 1/3 giá trị bình thường của chúng và luôn “không hoàn hảo”. Điều này thường tạo ra hiệu ứng hemiola (cảm giác nhịp 3 trong khuôn khổ nhịp 2 hoặc ngược lại).
Canon định lượng (Mensural canons)
Đôi khi, âm nhạc được viết sao cho cùng một dòng nhạc được trình diễn dưới hai hoặc nhiều sơ đồ định lượng khác nhau, dẫn đến các phiên bản chậm hơn (phóng đại) và nhanh hơn (thu nhỏ) của cùng một đoạn nhạc. Các bè khác nhau có thể hát cùng một dòng nhạc nhưng với tốc độ khác nhau dựa trên các dấu chỉ nhịp khác nhau đặt ở đầu dòng. Ví dụ nổi tiếng là Missa prolationum của Johannes Ockeghem.
Ký âm cao độ (Pitch notation)
Ký âm định lượng thường sử dụng các khóa nhạc C (Do) và F (Fa) trên các dòng kẻ khác nhau để phù hợp với giọng hát và tránh dùng dòng kẻ phụ. Khóa G (Sol) ít được sử dụng cho đến cuối thế kỷ 16.
Các dấu hóa (thăng, giáng) thường không được viết đầy đủ mà để người biểu diễn tự suy luận theo quy tắc đối vị và musica ficta. Hai dấu hóa cơ bản là b molle (b gầy – tiền thân của dấu giáng) và b durum (b cứng – tiền thân của dấu bình/thăng).
Sử dụng hiện đại
Ngày nay, âm nhạc từ thời kỳ định lượng thường được chuyển soạn (transcribe) sang ký âm hiện đại để biểu diễn hoặc nghiên cứu. Các biên tập viên thường sử dụng các giá trị nốt được thu nhỏ (ví dụ: semibreve trở thành nốt trắng hoặc nốt đen) để phù hợp với thói quen đọc hiện đại.
-
Incipit: Các ấn bản học thuật thường in một đoạn ngắn ký âm gốc ở đầu mỗi khuông nhạc để người đọc biết khóa nhạc và dấu chỉ nhịp gốc.
-
Mensurstrich: Một kỹ thuật biên tập trong đó vạch nhịp được vẽ giữa các khuông nhạc thay vì cắt ngang qua chúng, giúp người đọc nhận biết cấu trúc nhịp mà không làm gián đoạn dòng chảy nhịp điệu tự do của âm nhạc phục hưng.
Bài viết được tổng hợp và biên soạn bởi công ty THE SUN SYMPHONY với mục đích chia sẻ kiến thức, gợi mở tư duy đúng và cung cấp thông tin tham khảo cho người đọc. Nội dung đã được chọn lọc và hệ thống hóa theo góc nhìn chuyên môn, phù hợp với định hướng phát triển từ nội lực mà công ty theo đuổi.