ỨNG DỤNG KỸ THUẬT JAZZ VÀO LUYỆN THANH
Nhiều người thường nghĩ jazz là một thứ gì đó cao siêu, phức tạp và chỉ dành cho những tài năng bẩm sinh. Nhưng tôi ở đây để nói với bạn rằng, đó là một hành trình có thể bắt đầu, có thể luyện tập và có thể chinh phục.
Phần 1: Nền Tảng Trước Khi Bắt Đầu
- Từ “Hát Đúng” đến “Hát Thú Vị”
Trong jazz, một nốt nhạc hơi “trễ” nhịp một chút có thể tạo ra sự quyến rũ. Một nốt nhạc được “bẻ cong” đi một chút (nốt blue) lại chứa đựng cả một câu chuyện cảm xúc. Sự hoàn hảo trong jazz không nằm ở việc thực hiện chính xác những gì được viết trên giấy, mà nằm ở khả năng diễn đạt cá tính và tạo ra sự bất ngờ thú vị cho người nghe.
Hãy tự cho phép mình được “sai” một chút. Hãy xem mỗi buổi luyện tập không phải là một bài kiểm tra, mà là một sân chơi để thử nghiệm. Chính từ những thử nghiệm đó, bạn sẽ tìm ra được phong cách riêng, một lối hát không thể trộn lẫn.
- Coi Giọng Hát Là Một Nhạc Cụ
Đây là tư duy cốt lõi. Hãy ngừng suy nghĩ rằng giọng hát chỉ để hát lời ca. Hãy hình dung nó như một cây kèn saxophone của Charlie Parker, một cây trumpet của Miles Davis, hay một phím đàn piano của Thelonious Monk.
- Một cây kèn có thể: Gằn (growl), thở (breathiness), tạo ra những âm thanh sắc lẹm hoặc mềm mại như nhung.
- Một cây piano có thể: Chơi những nốt ngắt gọn (staccato) hoặc ngân dài (legato), tạo ra những hợp âm dày đặc hoặc những giai điệu bay bổng.
Giọng hát của bạn cũng có thể làm được tất cả những điều đó. Khi bạn hát scat, bạn đang chơi solo như một nhạc công. Khi bạn nhả chữ, bạn đang tạo ra tiết tấu. Khi bạn điều chỉnh độ sáng tối của âm sắc, bạn đang vẽ nên những bức tranh bằng âm thanh. Tư duy này sẽ giải phóng bạn khỏi sự lệ thuộc vào lời ca và mở ra vô vàn khả năng biểu cảm.
- Lắng Nghe
Bạn không thể học nói một ngôn ngữ nếu không nghe người bản xứ nói. Tương tự, bạn không thể hát jazz nếu không đắm mình vào nó. Việc lắng nghe ở đây không phải là nghe thụ động làm nền cho công việc khác. Đó là lắng nghe chủ động:
- Chọn một nghệ sĩ: Bắt đầu với những tượng đài như Ella Fitzgerald, Sarah Vaughan, Billie Holiday, Chet Baker, Frank Sinatra.
- Chọn một bài hát: Nghe đi nghe lại bài hát đó hàng chục lần.
- Phân tích sâu:
o Lần 1: Chỉ nghe giai điệu.
o Lần 2: Chỉ tập trung vào cách họ xử lý nhịp điệu. Họ hát ở đâu so với nhịp trống? Sớm hơn, muộn hơn, hay ngay trên nhịp?
o Lần 3: Chú ý đến cách họ “câu chữ”. Họ ngắt nghỉ ở đâu? Họ luyến láy chữ nào?
o Lần 4: Nghe âm sắc. Khi nào giọng họ sáng, khi nào tối, khi nào có chút hơi thở?
o Lần 5: Nếu có đoạn solo scat, hãy cố gắng ngân nga theo.
Lắng nghe sâu sẽ giúp bạn nội tại hóa “ngôn ngữ jazz” một cách tự nhiên. Dần dần, những ý tưởng, những cách xử lý tinh tế của các bậc thầy sẽ thấm vào bạn, trở thành một phần trong kho tàng âm nhạc của chính bạn.
Phần 2: Làm Chủ Nhịp Điệu và Cảm Hứng Swing
Nếu ngẫu hứng là linh hồn, thì nhịp điệu chính là trái tim đang đập của nhạc jazz. Một ca sĩ có thể hát đúng mọi nốt nhạc, nhưng nếu thiếu cảm nhận về nhịp điệu jazz, câu hát sẽ trở nên vô hồn.
- Giải Mã “Cảm Hứng Swing” (Swing Feel)
Đây là khái niệm khó diễn tả bằng lời nhưng lại cực kỳ dễ nhận biết khi nghe. Trong nhạc cổ điển hoặc pop, các nốt móc đơn trong một nhịp thường được chia đều nhau (ví dụ: một-và-hai-và). Nhưng trong swing, cặp nốt móc đơn đó lại được chơi theo cảm giác “dài – ngắn” hoặc “lơi – nhanh”.
Hãy hình dung bước đi của một người đang nhún nhảy vui vẻ, một bước dài thư thái theo sau là một bước ngắn nhanh nhẹn để chuẩn bị cho bước dài tiếp theo. Đó chính là cảm giác của swing. Nó tạo ra một sự thúc đẩy, một dòng chảy liên tục khiến người nghe muốn nhún nhảy theo.
- Đảo Phách (Syncopation)
Đảo phách là nghệ thuật nhấn mạnh vào những chỗ “không ai ngờ tới”. Thay vì nhấn vào các phách mạnh (1, 3 trong nhịp 4/4), nghệ sĩ jazz thường nhấn vào các phách yếu (2, 4) hoặc vào khoảng “và” giữa các phách. Điều này tạo ra sự nghịch phá, căng thẳng và giải tỏa liên tục trong tiết tấu, khiến âm nhạc trở nên sống động và khó đoán.
Bài Tập Thực HànH
- Bài tập 1: Vỗ tay đúng chỗ
o Mở một bản nhạc swing bất kỳ (ví dụ “In The Mood” của Glenn Miller hoặc “Take the ‘A’ Train” của Duke Ellington).
o Thay vì dậm chân hoặc vỗ tay vào phách 1 và 3 như thói quen, hãy buộc mình chỉ vỗ tay vào phách 2 và 4. Đếm thầm “một – VỖ – ba – VỖ“.
o Khi đã quen, hãy thử vừa dậm chân vào phách 1, 3 vừa vỗ tay vào phách 2, 4. Đây chính là nền tảng nhịp điệu của gần như toàn bộ nhạc jazz. Luyện tập điều này đến khi nó trở thành phản xạ.
- Bài tập 2: “Nói” như người hát jazz
o Lấy một câu đơn giản: “Hôm nay trời đẹp ghê”.
o Cách nói thông thường: Các từ có trọng âm và nhịp điệu đều đặn.
o Cách nói kiểu swing: Thử nhấn nhá. Ví dụ: “hôm NAY… trời ĐẸP… ghê”. Hãy kéo dài từ “nay” và “đẹp”, trong khi lướt nhanh các từ còn lại. Cảm nhận sự nhún nhảy trong chính câu nói của mình.
- Bài tập 3: Hát Gam Kiểu Swing
o Chọn một gam Đô trưởng đơn giản (Đô-Rê-Mi-Fa-Sol-La-Si-Đô).
o Đầu tiên, hát các nốt với trường độ đều nhau.
o Sau đó, áp dụng cảm hứng swing: Hát cặp nốt đầu tiên (Đô-Rê) theo kiểu “Đô (dài) – Rê (ngắn)”, rồi đến “Mi (dài) – Fa (ngắn)”, và cứ thế tiếp tục. Hãy cảm nhận giai điệu bắt đầu “nhảy múa”. Dùng máy đếm nhịp (metronome) đặt ở tốc độ chậm để luyện tập sẽ rất hiệu quả.
Phần 3: Ngẫu Hứng
- Hát Scat (Scat Singing)
Hát scat là nghệ thuật ứng tác giai điệu bằng những âm tiết vô nghĩa (doo-ba-dee-ba, shoo-bee-dop). Đây là lúc giọng hát của bạn thực sự trở thành một nhạc cụ.
- Phá vỡ nỗi sợ: Sai lầm lớn nhất là cố gắng tìm âm tiết “đúng”. Không có âm tiết nào là đúng hay sai cả. “Doo” hay “Da” cũng chỉ là phương tiện. Điều quan trọng là giai điệu và nhịp điệu bạn tạo ra. Hãy bắt đầu một cách đơn giản và vui vẻ.
- Bài tập xây dựng “Từ Vựng” Scat:
o Khám phá âm thanh: Đứng trước gương và thử tạo ra các loại âm thanh khác nhau.
- Các âm bật, gọn (phụ âm ‘d’, ‘b’, ‘t’, ‘k’): “Dah”, “Bop”, “Dit”. Thích hợp cho các câu nhạc nhanh, tiết tấu.
- Các âm mềm, ngân dài (phụ âm ‘l’, ‘m’, ‘n’, nguyên âm ‘ah’, ‘oo’): “Laaah”, “Doo-weee”, “Mmm”. Thích hợp cho các câu nhạc trữ tình.
o Luyện tập các chuỗi âm tiết phổ biến: “Shoo-bee doo-bee”, “Doo-dat doo-dat”, “Bop-she-bam”. Nói chúng ra như những cụm từ có nhịp điệu.
o Ứng tác trên nền tảng an toàn:
- Tìm trên mạng các bản nhạc nền (backing track) của một chuỗi hợp âm quen thuộc, ví dụ “Blues 12 ô nhịp” (12-bar blues) hoặc “II-V-I”.
- Ban đầu, chỉ hát một nốt duy nhất (ví dụ nốt chủ âm) nhưng thay đổi tiết tấu của nó.
- Sau đó, thử thêm một nốt nữa. Rồi ba nốt. Dần dần, bạn sẽ cảm thấy tự tin hơn để khám phá các nốt khác trong hợp âm. Quá trình này giống như một đứa trẻ tập nói, bắt đầu từ những từ đơn giản trước khi nói thành câu phức tạp.
- Ngẫu Hứng Giai Điệu Dựa Trên Lời Ca
Không phải lúc nào ngẫu hứng cũng là hát scat. Một hình thức tinh tế hơn là thay đổi nhẹ giai điệu gốc của bài hát để tạo dấu ấn cá nhân.
- Bài tập: Lấy một bài hát quen thuộc.
o Thay vì hát nốt đó đúng nhịp, thử ngân dài nó hơn một chút.
o Thêm một vài nốt luyến láy nhỏ trước khi vào nốt chính.
o Thay đổi tiết tấu của cả một cụm từ. Ví dụ, nếu giai điệu gốc là 4 nốt đen, hãy thử hát thành một nốt đen, hai nốt móc đơn và một nốt trắng.
Phần 4: Câu Chữ Và Biểu Cảm
Hai ca sĩ có thể hát cùng một bài, cùng một nốt nhạc, nhưng cảm xúc mang lại hoàn toàn khác nhau. Sự khác biệt đó nằm ở “câu chữ” (phrasing) và cách họ tô màu cho giọng hát.
- “Câu Chữ” (Phrasing)
Đây là cách bạn nhóm các nốt nhạc và từ ngữ lại với nhau, cách bạn ngắt nghỉ để tạo ra ý nghĩa và cảm xúc.
o Hát trễ nhịp (Behind the beat): Kỹ thuật đặc trưng của huyền thoại Billie Holiday. Thay vì hát ngay trên phách, bà thường hát sau phách một chút. Điều này tạo ra một cảm giác thư thái, ung dung, và đôi khi là sự mệt mỏi, da diết đầy tính tự sự.
- Luyện tập: Bật máy đếm nhịp. Cố gắng hát một câu sau khi nhịp đã vang lên. Cảm nhận sự kéo dãn về thời gian.
o Hát sớm hơn nhịp (Ahead of the beat): Tạo ra cảm giác hối hả, phấn khích, thôi thúc.
- Luyện tập: Ngược lại, thử hát một câu ngay trước khi nhịp vang lên.
- Sức Mạnh Của Khoảng Lặng:
o Trong jazz, những gì bạn không hát cũng quan trọng như những gì bạn hát. Một khoảng lặng được đặt đúng chỗ có thể tạo ra kịch tính, cho người nghe thời gian để “tiêu hóa” câu hát vừa rồi, và làm cho câu hát tiếp theo trở nên mạnh mẽ hơn. Đừng sợ những khoảng lặng. Hãy sử dụng chúng một cách có chủ đích.
- Tô Màu Cho Giọng Hát
- Nốt Blue (Nốt Buồn): Như đã nói, đây là những nốt nhạc được hát hơi thấp hơn một chút so với chuẩn (thường là bậc 3, 5, 7 giáng). Chúng là linh hồn của nhạc blues và là gia vị không thể thiếu trong jazz.
o Luyện tập: Cách tốt nhất để học là nghe. Nghe các nghệ sĩ blues và gospel. Cảm nhận cái “chất” đặc trưng đó. Sau đó, khi tập hát, hãy thử “bẻ cong” cao độ của một vài nốt trong giai điệu. Dùng đàn để kiểm tra, tìm kiếm cảm giác hơi “chênh” nhưng lại vô cùng cảm xúc.
- Các Kỹ Thuật Tô Điểm Khác:
o Rung (Vibrato): Trong jazz, vibrato thường được dùng một cách có chủ đích ở cuối câu hát để tạo sự ấm áp, thay vì rung liên tục như trong opera.
o Gằn giọng (Growl): Một chút âm thanh “khàn” có thể thêm sự mạnh mẽ, dữ dội, đặc biệt trong nhạc blues và swing. Louis Armstrong là bậc thầy của kỹ thuật này.
o Nhả nốt (Fall-off): Kết thúc một nốt bằng cách để cao độ trượt xuống một cách tự nhiên, tạo cảm giác thoải mái, phóng khoáng.
Ứng dụng kỹ thuật jazz vào luyện thanh không phải là việc học một bộ quy tắc mới, mà là học cách phá vỡ những quy tắc cũ một cách có chủ đích. Đó là hành trình đi từ một người “hát lại” thành một “nghệ sĩ kể chuyện” bằng âm nhạc. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn, sự tò mò và một trái tim rộng mở.
Bài viết được thực hiện bởi THE SUN SYMPHONY JSC, công ty tiên phong trong việc đào tạo và phát triển âm nhạc từ nội lực.
📩 Liên hệ với The Sun Symphony để được tư vấn về lộ trình học tập phù hợp:
Thì The Sun Symphony là công ty chuyên đào tạo và phát triển âm nhạc là sự lựa chọn trí tuệ dành cho bạn.
Không giống như những đơn vị truyền thống khác, The Sun Symphony là thương hiệu đầu tiên tại việt nam cung cấp các giải pháp liên kết phát triển từ nội lực , cam kết giúp cho khách hàng có một con đường đúng đắn ngay từ đầu.