Back

Điệu thức (Âm nhạc) – Musical mode

Tác Giả: THE SUN SYMPHONY

Xem thêm các bài viết khác.

Điệu thức (Âm nhạc)

Musical mode: Trong lý thuyết âm nhạc, thuật ngữ điệu thức (tiếng Anh: mode, tiếng Latin: modus) được sử dụng theo nhiều nghĩa riêng biệt, tùy thuộc vào ngữ cảnh.

Cách sử dụng phổ biến nhất của nó có thể được mô tả là một loại thang âm (musical scale) kết hợp với một tập hợp các đặc tính giai điệu và hòa âm đặc trưng. Nó được áp dụng cho các giọng Trưởng và Thứ (major and minor keys) cũng như bảy điệu thức diatonic (bao gồm cả giọng trưởng/thứ dưới tên gọi Ionian và Aeolian), được xác định bởi nốt bắt đầu hay chủ âm (tonic) của chúng. (Các điệu thức hạn chế chuyển dịch của Olivier Messiaen hoàn toàn là một loại thang âm). Liên quan đến các điệu thức diatonic là tám điệu thức nhà thờ (church modes) hay điệu thức Gregorian, trong đó các dạng Chính cách (authentic) và Biến cách (plagal) của thang âm được phân biệt bởi tầm cữ âm (ambitus) và nốt trì tục/âm tụng (tenor/reciting tone). Mặc dù cả điệu thức diatonic và Gregorian đều mượn thuật ngữ từ Hy Lạp cổ đại, các tonoi của Hy Lạp không có điểm tương đồng nào khác với các bản sao thời trung cổ/hiện đại của chúng.

Trước đây, vào thời Trung cổ, thuật ngữ modus được dùng để mô tả các quãng, các nốt riêng lẻ và nhịp điệu (xem phần § Điệu thức như một khái niệm chung). Nhịp điệu theo thể thức (Modal rhythm) là một đặc điểm thiết yếu của hệ thống ký âm theo thể thức của trường phái Notre-Dame vào đầu thế kỷ 12. Trong ký âm định lượng (mensural notation) xuất hiện sau này, modus quy định sự phân chia nhỏ của nốt longa.

Bên ngoài nhạc cổ điển phương Tây, “mode” đôi khi được dùng để bao hàm các khái niệm tương tự như Octoechos, maqam, pathet, v.v. (xem phần § Tương đồng trong các truyền thống âm nhạc khác nhau bên dưới).


Điệu thức như một khái niệm chung

Liên quan đến khái niệm điệu thức khi áp dụng cho các mối quan hệ cao độ nói chung, vào năm 2001, Harold S. Powers đã đề xuất rằng “điệu thức” có “một ý nghĩa kép”, biểu thị hoặc là một “thang âm được cụ thể hóa” hoặc một “giai điệu được khái quát hóa”, hoặc cả hai:

“Nếu ta coi thang âm và giai điệu là hai cực của một dải liên tục về sự xác định trước của giai điệu, thì phần lớn khu vực nằm giữa hai cực này có thể được định danh theo cách này hay cách khác là nằm trong phạm vi của điệu thức.”[1]

Vào năm 1792, Sir William Jones đã áp dụng thuật ngữ “mode” cho âm nhạc của “người Ba Tư và người Hindu“.[2] Ngay từ năm 1271, Amerus đã áp dụng khái niệm này cho cantilenis organicis (nghĩa đen là “các bài hát hữu cơ”, rất có thể có nghĩa là “phức điệu“).[3] Nó vẫn được sử dụng nhiều liên quan đến phức điệu phương Tây trước khi bắt đầu thời kỳ thực hành chung (common practice period), ví dụ như khái niệm “modale Mehrstimmigkeit” của Carl Dahlhaus[4] hoặc “Alte Tonarten” của thế kỷ 16 và 17 được tìm thấy bởi Bernhard Meier.[5][6]

Từ này bao hàm một số ý nghĩa bổ sung. Các tác giả từ thế kỷ thứ 9 đến đầu thế kỷ 18 (ví dụ: Guido xứ Arezzo) đôi khi sử dụng từ Latin modus cho quãng,[7] hoặc cho các tính chất của từng nốt nhạc riêng lẻ.[8] Trong lý thuyết về phức điệu định lượng (mensural polyphony) cuối thời trung cổ (ví dụ: Franco xứ Cologne), modus là một mối quan hệ nhịp điệu giữa các giá trị dài và ngắn hoặc một mô hình được tạo ra từ chúng;[9] trong âm nhạc định lượng, các nhà lý thuyết thường áp dụng nó cho sự phân chia nốt longa thành 3 hoặc 2 nốt breves.[10]


Điệu thức và Thang âm

Một thang âm (musical scale) là một chuỗi các cao độ theo một thứ tự riêng biệt.

Khái niệm “điệu thức” trong lý thuyết âm nhạc phương Tây có ba giai đoạn kế tiếp nhau: trong lý thuyết bình ca Gregorian, trong lý thuyết phức điệu thời Phục hưng, và trong âm nhạc hòa âm có tính giọng (tonal harmonic music) của thời kỳ thực hành chung. Trong cả ba bối cảnh, “điệu thức” kết hợp ý tưởng của thang âm diatonic, nhưng khác biệt ở chỗ nó cũng bao hàm một yếu tố của loại hình giai điệu. Điều này liên quan đến các danh mục cụ thể của các hình tượng âm nhạc ngắn hoặc các nhóm âm trong một thang âm nhất định, sao cho tùy thuộc vào quan điểm, điệu thức mang ý nghĩa của một “thang âm được cụ thể hóa” hoặc một “giai điệu được khái quát hóa”. Thực hành âm nhạc học hiện đại đã mở rộng khái niệm điệu thức sang các hệ thống âm nhạc trước đó, chẳng hạn như của âm nhạc Hy Lạp cổ đại, lối hát thánh ca (cantillation) của người Do Thái, và hệ thống octoechoi của Byzantine, cũng như các loại hình âm nhạc phi phương Tây khác.[1][11]

Đến đầu thế kỷ 19, từ “điệu thức” (mode) đã mang thêm một ý nghĩa bổ sung, liên quan đến sự khác biệt giữa các giọng (keys) trưởng và thứ, được xác định là “điệu thức trưởng” (major mode) và “điệu thức thứ” (minor mode). Đồng thời, các nhà soạn nhạc bắt đầu quan niệm “tính điệu thức” (modality) là một thứ gì đó nằm ngoài hệ thống trưởng/thứ, có thể được sử dụng để gợi lên những cảm xúc tôn giáo hoặc để gợi ý các đặc ngữ của âm nhạc dân gian.[12]

Chào bạn, với tư cách là một chuyên gia về lý thuyết âm nhạc và lịch sử âm nhạc cổ đại, tôi xin gửi đến bạn bản dịch chi tiết và chính xác của bài viết về Điệu thức Hy Lạp (Greek modes).

Tôi đã giữ nguyên các thuật ngữ chuyên môn tiếng Hy Lạp (như tonoi, harmoniai, tên các điệu thức…) và chú thích tiếng Việt ở những chỗ cần thiết để đảm bảo tính hàn lâm của văn bản gốc.


Điệu thức Hy Lạp (Greek modes)

Bài viết chính: Hệ thống âm nhạc của Hy Lạp cổ đại

Các luận thuyết Hy Lạp thời kỳ đầu mô tả ba khái niệm liên quan lẫn nhau, có mối liên hệ với ý tưởng về “điệu thức” (mode) ở thời trung cổ sau này:

  1. Thang âm (Scales) – hay còn gọi là “hệ thống”.

  2. Tonos (số nhiều: tonoi) – thuật ngữ thông dụng hơn trong lý thuyết trung cổ để chỉ những gì sau này được gọi là “điệu thức”.

  3. Harmonia (hòa âm) – số nhiều: harmoniai – thuật ngữ thứ ba này bao hàm các tonoi tương ứng nhưng không nhất thiết có nghĩa ngược lại.[13]

Thang âm Hy Lạp (Greek scales)

Các thang âm Hy Lạp theo truyền thống của Aristoxenus (Aristoxenian tradition) là:[14][15]

Tên thang âm Aristoxenian Cao độ hiện đại tương đối Mô tả của Aristoxenus
Mixolydian b – b’ hypate hypaton – paramese
Lydian c’ – c” parhypate hypaton – trite diezeugmenon
Phrygian d’ – d” lichanos hypaton – paranete diezeugmenon
Dorian e’ – e” hypate meson – nete diezeugmenon
Hypolydian f’ – f” parhypate meson – trite hyperbolaion
Hypophrygian g’ – g” lichanos meson – paranete hyperbolaion
Thông thường (Common), Locrian, hoặc Hypodorian a’ – a” hoặc a – a’ mese – nete hyperbolaion hoặc proslambnomenos – mese

Những cái tên này bắt nguồn từ các nhóm văn hóa phụ của người Hy Lạp cổ đại (người Dorian), các vùng nhỏ ở miền trung Hy Lạp (Locris), và một số dân tộc vùng Anatolia (Lydia, Phrygia) (về mặt sắc tộc không phải là người Hy Lạp, nhưng có sự tiếp xúc gần gũi với họ). Việc gán các tên dân tộc này cho các chủng loại quãng tám (octave species) dường như đã xuất hiện trước thời Aristoxenus, người đã chỉ trích việc áp dụng chúng cho các tonoi bởi các nhà lý thuyết trước đó mà ông gọi là những “nhà Hòa âm học” (Harmonicists). Theo Bélis (2001), ông cảm thấy rằng các sơ đồ của họ, vốn thể hiện 28 quãng dieses liên tiếp, là:

“… hoàn toàn không có thực tế âm nhạc nào vì không bao giờ có quá hai quãng một phần tư cung (quarter-tones) được nghe liên tiếp nhau.”[16]

Tùy thuộc vào vị trí (khoảng cách) của các âm được chèn vào trong các hàng âm bốn (tetrachords), ba loại (genera) của bảy chủng loại quãng tám có thể được nhận diện:

  • Loại Diatonic (gồm các cung và bán cung).

  • Loại Chromatic (gồm các bán cung và một quãng ba thứ).

  • Loại Enharmonic (với một quãng ba trưởng và hai quãng một phần tư cung hay dieses).[17]

Quãng khung là quãng bốn đúng được cố định, trong khi hai cao độ bên trong có thể di chuyển. Trong các dạng cơ bản, các quãng của loại chromatic và diatonic được biến đổi thêm bởi ba và hai “sắc thái” (chroai) tương ứng.[18][19]

Trái ngược với hệ thống điệu thức thời trung cổ, các thang âm này cùng các tonoi và harmoniai liên quan dường như không có mối quan hệ phân cấp giữa các nốt nhạc để có thể thiết lập các điểm tương phản của sự căng thẳng (tension) và nghỉ ngơi (rest), mặc dù nốt mese (“nốt giữa”) có thể đã đóng vai trò như một dạng âm trung tâm, âm quay về cho giai điệu.[20]

Tonoi

Thuật ngữ tonos (số nhiều: tonoi) được sử dụng theo bốn nghĩa:

“như là nốt nhạc, quãng, vùng giọng (region of the voice), và cao độ. Chúng tôi sử dụng nó cho vùng giọng bất cứ khi nào chúng tôi nói về Dorian, hoặc Phrygian, hoặc Lydian, hoặc bất kỳ các tông (tone) nào khác”.[21]

Cleonides gán 13 tonoi cho Aristoxenus, đại diện cho sự dịch giọng (transposition) lũy tiến của toàn bộ hệ thống (hoặc thang âm) theo từng bán cung trên phạm vi một quãng tám giữa Hypodorian và Hypermixolydian.[13] Theo Cleonides, các tonoi dịch giọng của Aristoxenus được đặt tên tương tự như các chủng loại quãng tám, bổ sung thêm các thuật ngữ mới để nâng số lượng bậc từ 7 lên 13.[21]

Tuy nhiên, theo cách giải thích của ít nhất ba chuyên gia hiện đại, trong các tonoi dịch giọng này, Hypodorian là thấp nhất và Mixolydian là cao thứ hai – ngược lại với trường hợp của các chủng loại quãng tám,[13][22][23] với các cao độ cơ bản danh nghĩa như sau (thứ tự giảm dần):

Cao độ cơ bản danh nghĩa Tên trường phái Aristoxenus Tên hiện đại
F Hypermixolydian (hoặc Hyperphrygian)
E High Mixolydian (Mixolydian cao) Hyperiastian
E♭ Low Mixolydian (Mixolydian thấp) Hyperdorian
D Lydian
C♯ Low Lydian (Lydian thấp) Aeolian
C Phrygian
B Low Phrygian (Phrygian thấp) Iastian
B♭ Dorian
A Hypolydian
G♯ Low Hypolydian (Hypolydian thấp) Hypoaeolian
G Hypophrygian
F♯ Low Hypophrygian (Hypophrygian thấp) Hypoiastian
F Hypodorian

Trong tác phẩm Harmonics (ii.3–11), Ptolemy đã diễn giải các tonoi theo một cách khác, trình bày tất cả bảy chủng loại quãng tám trong một quãng tám cố định, thông qua sự biến đổi chromatic của các bậc thang âm (tương đương với quan niệm hiện đại về việc xây dựng tất cả bảy thang âm điệu thức trên một chủ âm duy nhất). Do đó, trong hệ thống của Ptolemy chỉ có bảy tonoi.[13][24]

Pythagoras cũng diễn giải các quãng bằng phương pháp số học (mặc dù có phần khắt khe hơn, ban đầu cho phép các tỷ lệ 1:1 = Đồng âm, 2:1 = Quãng tám, 3:2 = Quãng năm, 4:3 = Quãng bốn và 5:4 = Quãng ba trưởng trong một quãng tám). Trong loại diatonic của chúng, các tonoi và harmoniai tương ứng này trùng khớp với các quãng của các thang âm trưởng và thứ quen thuộc hiện đại. (Xem thêm: Luật điều chỉnh Pythagoras và Quãng Pythagoras).

Harmoniai

Các Harmoniai của Trường phái Eratocles (loại Enharmonic):

Tên Harmonia Cấu trúc quãng (Đơn vị cung)
Mixolydian 1/4, 1/4, 2, 1/4, 1/4, 2, 1
Lydian 1/4, 2, 1/4, 1/4, 2, 1, 1/4
Phrygian 2, 1/4, 1/4, 2, 1, 1/4, 1/4
Dorian 1/4, 1/4, 2, 1, 1/4, 1/4, 2
Hypolydian 1/4, 2, 1, 1/4, 1/4, 2, 1/4
Hypophrygian 2, 1, 1/4, 1/4, 2, 1/4, 1/4
Hypodorian 1, 1/4, 1/4, 2, 1/4, 1/4, 2

Trong lý thuyết âm nhạc, từ tiếng Hy Lạp harmonia có thể biểu thị loại enharmonic của hàng âm bốn (tetrachord), bảy chủng loại quãng tám, hoặc một phong cách âm nhạc gắn liền với một trong các loại hình dân tộc hoặc các tonoi được đặt tên theo chúng.[25]

Đặc biệt trong các văn bản còn sót lại sớm nhất, harmonia không được coi là một thang âm, mà là hình mẫu của cách hát cách điệu của một vùng, một dân tộc hoặc một nghề nghiệp cụ thể.[11] Ví dụ, khi nhà thơ cuối thế kỷ thứ 6 Lasus xứ Hermione nhắc đến harmonia Aeolian, ông có lẽ đang nghĩ đến một phong cách giai điệu đặc trưng của những người Hy Lạp nói tiếng địa phương Aeolic hơn là một mô hình thang âm.[26] Đến cuối thế kỷ thứ 5 TCN, các loại hình vùng miền này được mô tả dựa trên sự khác biệt về cái gọi là harmonia – một từ có nhiều nghĩa, nhưng ở đây đề cập đến mô hình các quãng giữa các nốt được phát ra bởi dây đàn lyra hoặc kithara.

Tuy nhiên, không có lý do gì để cho rằng vào thời điểm này, các mô hình điều chỉnh dây (tuning patterns) này có mối quan hệ rõ ràng và có tổ chức với nhau. Chỉ đến khoảng năm 400, một nhóm các nhà lý thuyết được gọi là “các nhà hòa âm học” mới cố gắng đưa các harmoniai này vào một hệ thống duy nhất và biểu thị chúng như những biến đổi có trật tự của một cấu trúc đơn lẻ. Eratocles là người nổi bật nhất trong số các nhà hòa âm học, mặc dù các ý tưởng của ông chỉ được biết đến gián tiếp qua Aristoxenus. Từ Aristoxenus, chúng ta biết rằng họ đã trình bày các harmoniai như là sự sắp xếp lại theo vòng tròn (cyclic reorderings) của một chuỗi các quãng nhất định trong một quãng tám, tạo ra bảy chủng loại quãng tám. Chúng ta cũng biết rằng Eratocles đã giới hạn các mô tả của mình trong loại enharmonic.[27]

Các Harmoniai triết học trong quan điểm của Plato và Aristotle

Trong tác phẩm Cộng hòa (Republic), Plato sử dụng thuật ngữ này một cách bao quát để bao gồm một loại thang âm cụ thể, phạm vi và âm vực, mô hình nhịp điệu đặc trưng, chủ đề văn bản, v.v.[13] Plato cho rằng chơi nhạc theo một harmonia cụ thể sẽ khiến con người có xu hướng thực hiện các hành vi cụ thể gắn liền với nó. Ông đề nghị rằng binh lính nên nghe nhạc ở các harmoniai Dorian hoặc Phrygian để giúp họ trở nên cứng rắn hơn, nhưng tránh nhạc ở các harmoniai Lydian, Mixolydian hoặc Ionian vì sợ bị trở nên ủy mị. Plato tin rằng một sự thay đổi trong các điệu thức âm nhạc của nhà nước sẽ gây ra một cuộc cách mạng xã hội quy mô lớn.[28]

Các tác phẩm triết học của Plato và Aristotle (khoảng 350 TCN) bao gồm các phần mô tả ảnh hưởng của các harmoniai khác nhau lên tâm trạng và sự hình thành tính cách. Ví dụ, Aristotle đã nêu trong tác phẩm Chính trị (Politics):[29]

“Nhưng bản thân các giai điệu cũng chứa đựng những sự mô phỏng tính cách. Điều này hoàn toàn rõ ràng, vì các harmoniai có bản chất khá khác biệt nhau, khiến cho những người nghe chúng bị ảnh hưởng khác nhau và không phản ứng theo cùng một cách với mỗi loại. Đối với một số loại, như loại được gọi là Mixolydian, họ phản ứng với nhiều đau buồn và lo âu hơn; đối với những loại khác, như các harmoniai thư giãn, thì tâm trí trở nên êm dịu hơn; và đối với một loại khác nữa thì [tạo ra] một mức độ điều độ và kiên định đặc biệt, Dorian dường như là loại duy nhất trong các harmoniai có tác dụng này, trong khi Phrygian tạo ra sự phấn khích ngây ngất. Những điểm này đã được diễn đạt rất tốt bởi những người đã suy nghĩ sâu sắc về loại hình giáo dục này; vì họ chắt lọc bằng chứng cho những gì họ nói từ chính các sự thật thực tế.”[30]

Aristotle tiếp tục mô tả các tác động của nhịp điệu, và kết luận về tác động kết hợp của nhịp điệu và harmonia (viii:1340b:10–13):

“Từ tất cả những điều này, rõ ràng là âm nhạc có khả năng tạo ra một phẩm chất tính cách [ἦθος] cụ thể trong tâm hồn, và nếu nó có thể làm được điều đó, thì rõ ràng là nó nên được sử dụng, và giới trẻ nên được giáo dục trong đó.”[30]

Từ ethos (ἦθος) trong ngữ cảnh này có nghĩa là “tính cách đạo đức”, và lý thuyết ethos của Hy Lạp quan tâm đến những cách mà âm nhạc có thể truyền tải, nuôi dưỡng và thậm chí tạo ra các trạng thái đạo đức.[26]

Melos

Một số luận thuyết cũng mô tả sáng tác “melic” (μελοποιΐα), “việc sử dụng các vật liệu thuộc thực hành hòa âm với sự lưu tâm đúng mực đến các yêu cầu của từng chủ đề đang được xem xét”[31] – điều này, cùng với các thang âm, tonoi, và harmoniai, giống với các yếu tố được tìm thấy trong lý thuyết điệu thức thời trung cổ.[32] Theo Aristides Quintilianus, sáng tác melic được chia thành ba loại: dithyrambic (tụng ca), nomic (quy tắc), và tragic (bi kịch).[33] Những loại này song song với ba loại sáng tác nhịp điệu của ông: systaltic (co lại/buồn thảm), diastaltic (giãn ra/hùng tráng) và hesychastic (yên tĩnh). Mỗi loại lớn của sáng tác melic này có thể chứa nhiều loại phụ khác nhau, chẳng hạn như gợi tình, hài hước và tán dương, và bất kỳ sáng tác nào cũng có thể mang tính nâng cao tinh thần (diastaltic), gây chán nản (systaltic), hoặc xoa dịu (hesychastic).[34]

Theo Thomas J. Mathiesen, âm nhạc với tư cách là một nghệ thuật biểu diễn được gọi là melos, mà ở dạng hoàn hảo của nó (μέλος τέλειον) bao gồm không chỉ giai điệu và lời văn (bao gồm các yếu tố về nhịp điệu và cách phát âm) mà còn cả chuyển động múa được cách điệu hóa. Sáng tác Melic và sáng tác nhịp điệu (tương ứng là μελοποιΐα và ῥυθμοποιΐα) là các quá trình lựa chọn và áp dụng các thành phần khác nhau của melos và nhịp điệu để tạo ra một tác phẩm hoàn chỉnh. Theo Aristides Quintilianus:

“Và chúng ta có thể nói một cách công bằng về melos hoàn hảo, vì cần thiết rằng giai điệu, nhịp điệu và lời văn phải được xem xét để sự hoàn hảo của bài hát có thể được tạo ra: trong trường hợp của giai điệu, đơn giản là một âm thanh nhất định; trong trường hợp của nhịp điệu, là sự chuyển động của âm thanh; và trong trường hợp của lời văn, là thước đo (meter). Những thứ ngẫu nhiên đối với melos hoàn hảo là chuyển động – của cả âm thanh và cơ thể – và cả chronoi (thời gian/nhịp) cùng các nhịp điệu dựa trên chúng.”[35]


Giáo hội Phương Tây: Các nhà lý thuyết thời kỳ đầu

undefined

Trích đoạn từ tác phẩm De musica của Boethius mô tả một gam nhạc.

Chuyên luận trung cổ cổ nhất liên quan đến các điệu thức (modes) là Musica disciplina của Aurelian xứ Réôme (có niên đại khoảng năm 850), trong khi Hermannus Contractus là người đầu tiên định nghĩa các điệu thức như là sự phân chia của quãng tám (octave).[36] Tuy nhiên, nguồn tư liệu phương Tây sớm nhất sử dụng hệ thống tám điệu thức là Tonary xứ St Riquier, có niên đại trong khoảng từ năm 795 đến 800.[37]

Các Tonary (sách điệu) – danh sách các tên bài thánh ca được nhóm theo điệu thức – xuất hiện trong các nguồn tư liệu phương Tây vào khoảng đầu thế kỷ thứ 9. Sự ảnh hưởng của những phát triển tại Byzantium (Đế quốc Đông La Mã), từ Jerusalem và Damascus, ví dụ như các tác phẩm của Thánh John thành Damascus (mất năm 749) và Cosmas thành Maiouma,[38][39] vẫn chưa được hiểu đầy đủ. Việc phân chia hệ thống điệu thức Latin thành tám phần, trong một ma trận 4×2, chắc chắn có nguồn gốc từ phương Đông, có lẽ bắt nguồn từ Syria hoặc thậm chí là Jerusalem, và được truyền từ các nguồn Byzantine sang lý thuyết và thực hành của thời kỳ Carolingian trong thế kỷ thứ 8. Tuy nhiên, mô hình Hy Lạp trước đó cho hệ thống Carolingian có lẽ được sắp xếp giống như hệ thống oktōēchos của Byzantine sau này, tức là với bốn điệu chính cách (authentic) trước, sau đó là bốn điệu biến cách (plagal); trong khi đó, các điệu thức Latin luôn được nhóm theo cách khác: các cặp chính cách và biến cách đi liền với nhau.[37]

Học giả thế kỷ thứ 6 Boethius đã dịch các chuyên luận lý thuyết âm nhạc Hy Lạp của Nicomachus và Ptolemy sang tiếng Latin.[40] Các tác giả sau này đã tạo ra sự nhầm lẫn khi áp dụng khái niệm điệu thức (mode) như Boethius mô tả để giải thích các điệu thức của bình ca (plainchant), vốn là một hệ thống hoàn toàn khác.[41] Trong tác phẩm De institutione musica, quyển 4 chương 15, Boethius (giống như các nguồn tư liệu thời Hy Lạp hóa của ông) đã hai lần sử dụng thuật ngữ harmonia để mô tả cái có khả năng tương ứng với khái niệm “điệu thức” sau này. Tuy nhiên, ông cũng sử dụng từ “modus” – có lẽ là dịch từ chữ Hy Lạp τρόπος (tropos), từ mà ông cũng chuyển sang tiếng Latin là tropus – liên quan đến hệ thống các sự chuyển dịch cung (transpositions) cần thiết để tạo ra bảy chủng loại quãng tám diatonic.[42] Do đó, thuật ngữ này đơn giản là một phương tiện để mô tả sự dịch giọng và không liên quan gì đến các điệu thức nhà thờ (church modes).[43]

Sau đó, các nhà lý thuyết thế kỷ thứ 9 đã áp dụng các thuật ngữ tropus và modus (cùng với “tonus”) của Boethius cho hệ thống điệu thức nhà thờ. Chuyên luận De Musica (hoặc De harmonica institutione) của Hucbald đã tổng hợp ba luồng lý thuyết khác biệt trước đó: lý thuyết bình ca, hệ thống oktōēchos của Byzantine và các ghi chép của Boethius về lý thuyết thời Hy Lạp hóa.[44] Tuyển tập cuối thế kỷ 9 và đầu thế kỷ 10 được gọi là Alia musica đã áp đặt bảy sự chuyển dịch quãng tám – được gọi là tropus và được mô tả bởi Boethius – lên tám điệu thức nhà thờ.[45] Tuy nhiên, người biên soạn tuyển tập này cũng đề cập đến các echoi của Hy Lạp (Byzantine) được dịch bằng thuật ngữ Latin là sonus. Do đó, tên của các điệu thức trở nên gắn liền với tám giọng điệu (tones) nhà thờ và các công thức điệu thức của chúng – nhưng cách giải thích thời trung cổ này không phù hợp với khái niệm trong các chuyên luận hòa âm Hy Lạp cổ đại. Sự hiểu biết hiện đại về điệu thức phản ánh thực tế rằng nó được tạo thành từ các khái niệm khác nhau không hoàn toàn khớp với nhau.

Carl Dahlhaus liệt kê “ba yếu tố hình thành nên các điểm khởi đầu tương ứng cho các lý thuyết về điệu thức của Aurelian xứ Réôme, Hermannus Contractus và Guido xứ Arezzo”:[36]

  1. Mối quan hệ của các công thức điệu thức với hệ thống toàn diện các mối quan hệ về giọng (tonal) được thể hiện trong thang âm diatonic.

  2. Sự phân chia quãng tám thành một khung điệu thức.

  3. Chức năng của âm kết (final) như một trung tâm quan hệ.


Các điệu thức Gregorian

undefined

Bài ca nhập lễ (Introit) Jubilate Deo, nguồn gốc tên gọi của Chúa nhật Jubilate, được viết ở Điệu 8.

Theo các nhà lý thuyết thời Carolingian, tám điệu thức nhà thờ, hay các điệu thức Gregorian, có thể được chia thành bốn cặp. Trong đó mỗi cặp chia sẻ một nốt “kết” (final) và bốn nốt nằm trên nốt kết, nhưng chúng có các quãng khác nhau liên quan đến chủng loại của quãng năm (species of the fifth).

  • Nếu quãng tám được hoàn thiện bằng cách thêm ba nốt phía trên quãng năm, điệu thức đó được gọi là chính cách (authentic).

  • Nếu quãng tám được hoàn thiện bằng cách thêm ba nốt phía dưới, nó được gọi là biến cách (plagal, từ tiếng Hy Lạp πλάγιος, nghĩa là “xiên, nằm ngang”).

Trong cả hai trường hợp, tầm cữ (ambitus) nghiêm ngặt của điệu thức là một quãng tám.

  • Một giai điệu nằm gọn trong tầm cữ của điệu thức được gọi là “hoàn hảo” (perfect).

  • Nếu nó thiếu hụt so với tầm cữ, gọi là “không hoàn hảo” (imperfect).

  • Nếu nó vượt quá tầm cữ, gọi là “thừa” (superfluous).

  • Một giai điệu kết hợp tầm cữ của cả điệu chính cách và biến cách được gọi là “điệu thức hỗn hợp” (mixed mode).[46]

Mặc dù mô hình (Hy Lạp) trước đó cho hệ thống Carolingian có lẽ được sắp xếp giống như hệ thống oktōēchos của Byzantine (bốn điệu chính cách trước, theo sau là bốn điệu biến cách), các nguồn tư liệu hiện còn sớm nhất của hệ thống Latin được tổ chức thành bốn cặp điệu thức chính cách và biến cách chia sẻ cùng một âm kết:

  1. Protus (thứ nhất) chính cách/biến cách.

  2. Deuterus (thứ hai) chính cách/biến cách.

  3. Tritus (thứ ba) chính cách/biến cách.

  4. Tetrardus (thứ tư) chính cách/biến cách.[37]

undefined

Tám điệu thức âm nhạc. Ký hiệu f biểu thị “âm kết” (final).[47]

Ngoài âm kết, mỗi điệu thức còn có một “âm tụng” (reciting tone), đôi khi được gọi là “âm át” (dominant).[48][49] Nó cũng đôi khi được gọi là “tenor” (từ tiếng Latin tenere nghĩa là “giữ”), nghĩa là âm mà giai điệu chủ yếu tập trung xung quanh.[50]

Các âm tụng của tất cả các điệu chính cách bắt đầu một quãng năm bên trên âm kết, trong khi các âm tụng của các điệu biến cách là một quãng ba bên trên. Tuy nhiên, các âm tụng của điệu 3, 4 và 8 đã được nâng lên một bậc trong thế kỷ 10 và 11:

  • Điệu 3 và 8 di chuyển từ B (Si) lên C (Đô) (nửa cung).

  • Điệu 4 di chuyển từ G (Sol) lên A (La) (một cung).[51]

không xác định

Kinh Thương xót (Kyrie) “orbis factor”, ở điệu 1 (Dorian) với $B\flat$ (Si giáng) ở bậc 6 của thang âm, đi xuống từ âm tụng (A) về âm kết (D), và sử dụng subtonium (âm dưới âm kết).

Sau âm tụng, mỗi điệu thức được phân biệt bởi các bậc của thang âm gọi là “mediant” (âm trung) và “participant” (âm tham gia).

  • Mediant: Được đặt tên theo vị trí của nó nằm giữa âm kết và âm tụng. Trong các điệu chính cách, nó là bậc ba của thang âm, trừ khi nốt đó là B (Si), trong trường hợp đó C (Đô) sẽ thay thế. Trong các điệu biến cách, vị trí của nó có phần bất quy tắc.

  • Participant: Là một nốt phụ trợ, thường nằm liền kề với mediant trong các điệu chính cách và, trong các dạng biến cách, trùng với âm tụng của điệu chính cách tương ứng (một số điệu có participant thứ hai).[52]

Chỉ có một dấu hóa (accidental) được sử dụng phổ biến trong Bình ca Gregorian – nốt B (Si) có thể được hạ xuống nửa cung thành $B\flat$ (Si giáng). Điều này thường (nhưng không phải luôn luôn) xảy ra ở điệu V và VI, cũng như trong tetrachord (hàng âm 4 nốt) phía trên của điệu IV, và là tùy chọn trong các điệu khác ngoại trừ III, VII và VIII.[53]

Điệu thức (Mode) Tên Hy Lạp Trong âm nhạc Ý (đến TK 17) Âm kết (Final) Âm át/Âm tụng (Dominant)
I Dorian primi toni D (=re) A (=la)
II Hypodorian secundi toni D F
III Phrygian terzi toni E (=mi) C (=do) (gốc là B)
IV Hypophrygian quarti toni E A (gốc là G)
V Lydian quinti toni F (=fa) C
VI Hypolydian sexti toni F A
VII Mixolydian septimi toni G (=sol) D
VIII Hypomixolydian octavi toni G C (gốc là B)

Các hệ thống hóa về sau

Năm 1547, nhà lý thuyết người Thụy Sĩ Henricus Glareanus đã xuất bản cuốn Dodecachordon, trong đó ông củng cố khái niệm về các điệu thức nhà thờ và thêm vào bốn điệu thức bổ sung: Aeolian (điệu 9), Hypoaeolian (điệu 10), Ionian (điệu 11), và Hypoionian (điệu 12). Một thời gian ngắn sau đó trong cùng thế kỷ, nhạc sĩ người Ý Gioseffo Zarlino thoạt đầu áp dụng hệ thống của Glareanus vào năm 1558, nhưng sau đó (năm 1571 và 1573) đã sửa đổi quy ước đánh số và đặt tên theo cách mà ông cho là hợp lý hơn, dẫn đến sự phổ biến rộng rãi của hai hệ thống mâu thuẫn nhau.

Hệ thống của Zarlino gán lại sáu cặp số điệu thức (chính cách – biến cách) cho các âm kết theo thứ tự của hexachord tự nhiên (C–D–E–F–G–A), và chuyển cả các tên Hy Lạp sang, sao cho:

  • Các điệu từ 1 đến 8 trở thành C-chính cách đến F-biến cách, và được gọi bằng các tên từ Dorian đến Hypomixolydian.

  • Cặp điệu G được đánh số 9 và 10 và được đặt tên là Ionian và Hypoionian.

  • Cặp điệu A giữ nguyên cả số và tên (11 Aeolian và 12 Hypoaeolian) như hệ thống của Glareanus.

Trong khi hệ thống của Zarlino trở nên phổ biến ở Pháp, các nhà soạn nhạc Ý lại thích sơ đồ của Glareanus hơn vì nó giữ lại tám điệu thức truyền thống trong khi mở rộng chúng. Luzzasco Luzzaschi là một ngoại lệ ở Ý khi ông sử dụng hệ thống mới của Zarlino.[54][55][56]

Vào cuối thế kỷ 18 và thế kỷ 19, một số nhà cải cách bình ca (đáng chú ý là các biên tập viên của các sách kinh Mechlin, Pustet-Ratisbon (Regensburg), và Rheims-Cambrai, gọi chung là Phong trào Cecilian) đã đánh số lại các điệu thức một lần nữa. Lần này họ giữ lại tám số điệu thức ban đầu và điệu 9, 10 của Glareanus, nhưng gán số 11 và 12 cho các điệu thức trên âm kết B (Si), mà họ đặt tên là Locrian và Hypolocrian (mặc dù vẫn bác bỏ việc sử dụng chúng trong bình ca). Các điệu Ionian và Hypoionian (trên C) trong hệ thống này trở thành điệu 13 và 14.[52]

Do sự nhầm lẫn giữa các thuật ngữ cổ đại, trung cổ và hiện đại, “ngày nay nhất quán và thực tế hơn là sử dụng các định danh truyền thống của các điệu thức bằng các con số từ một đến tám”,[57] sử dụng số La Mã (I–VIII), thay vì sử dụng hệ thống đặt tên giả Hy Lạp. Các thuật ngữ trung cổ, được sử dụng lần đầu trong các chuyên luận Carolingian, sau đó trong các Tonary xứ Aquitaine, vẫn được các học giả sử dụng ngày nay: các số thứ tự Hy Lạp (“thứ nhất”, “thứ hai”, v.v.) được chuyển tự sang bảng chữ cái Latin là protus (πρῶτος), deuterus (δεύτερος), tritus (τρίτος), và tetrardus (τέταρτος). Trong thực tế, chúng có thể được chỉ định cụ thể là chính cách hoặc biến cách như “protus authentus / plagalis”.


Sắc thái cảm xúc (Affect)

Nhiều cách giải thích khác nhau về “tính cách” (character) được truyền tải bởi các điệu thức khác nhau đã được đề xuất. Dưới đây là ba cách giải thích như vậy từ Guido xứ Arezzo (995–1050), Adam xứ Fulda (1445–1505), và Juan de Espinosa Medrano (1632–1688):

Tên điệu Mode Guido D’Arezzo Adam xứ Fulda J.E. Medrano Ví dụ thánh ca
Dorian I Nghiêm trang Mọi cảm xúc Vui vẻ, chế ngự đam mê Veni sancte spiritus
Hypodorian II Buồn Buồn Nghiêm trọng và đẫm lệ Iesu dulcis amor meus
Phrygian III Huyền bí Mãnh liệt Kích động sự giận dữ Kyrie fons bonitatis
Hypophrygian IV Hài hòa Dịu dàng Kích thích khoái cảm, làm dịu sự dữ dội Conditor alme siderum
Lydian V Vui Vui Vui Salve Regina (ferial tone)
Hypolydian VI Sùng kính Ngoan đạo Đẫm lệ và ngoan đạo Ubi caritas
Mixolydian VII Thuộc về thiên thần Của tuổi trẻ Kết hợp khoái lạc và nỗi buồn Introibo ad altare (ca xướng)
Hypomixolydian VIII Hoàn hảo Của tri thức Rất vui vẻ Ad cenam agni providi

Các điệu thức Diatonic hiện đại

Các điệu thức phương Tây hiện đại sử dụng cùng một tập hợp các nốt nhạc như âm giai trưởng (major scale), theo cùng một thứ tự, nhưng bắt đầu từ một trong bảy bậc (degree) của nó đóng vai trò là chủ âm (tonic). Do đó, chúng trình bày các chuỗi quãng nguyên cung (whole step) và nửa cung (half step) khác nhau. Với trình tự quãng của âm giai trưởng là W–W–H–W–W–W–H (trong đó “W” nghĩa là một cung và “H” nghĩa là nửa cung), ta có thể tạo ra các điệu thức sau đây:[58]

Điệu thức (Mode) Chủ âm tương ứng với âm giai trưởng Chuỗi quãng (Interval sequence) Ví dụ
Ionian I W–W–H–W–W–W–H C–D–E–F–G–A–B–C
Dorian ii W–H–W–W–W–H–W D–E–F–G–A–B–C–D
Phrygian iii H–W–W–W–H–W–W E–F–G–A–B–C–D–E
Lydian IV W–W–W–H–W–W–H F–G–A–B–C–D–E–F
Mixolydian V W–W–H–W–W–H–W G–A–B–C–D–E–F–G
Aeolian vi W–H–W–W–H–W–W A–B–C–D–E–F–G–A
Locrian viiø H–W–W–H–W–W–W B–C–D–E–F–G–A–B

Để đơn giản hóa, các ví dụ trên được tạo thành bởi các nốt tự nhiên (còn gọi là “nốt trắng”, vì chúng có thể chơi trên các phím trắng của đàn piano). Tuy nhiên, bất kỳ sự dịch giọng (transposition) nào của các thang âm này đều là một ví dụ hợp lệ của điệu thức tương ứng. Nói cách khác, việc dịch giọng vẫn bảo toàn điệu thức.[59]

Chuỗi quãng cho từng điệu thức hiện đại, hiển thị mối quan hệ giữa các điệu thức như một mạng lưới các quãng được dịch chuyển.

Mặc dù tên gọi của các điệu thức hiện đại có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp và một số tên từng được sử dụng trong lý thuyết Hy Lạp cổ đại cho các harmoniai, nhưng tên gọi của các điệu thức hiện đại chỉ mang tính quy ước và không ám chỉ đến các chuỗi quãng được tìm thấy trong giống diatonic (diatonic genus) của các dạng quãng tám (octave species) Hy Lạp cùng tên.[60]


Phân tích

Phần này không trích dẫn bất kỳ nguồn nào. (Tháng 1 năm 2020)

Mỗi điệu thức có các quãng và hợp âm đặc trưng tạo nên âm thanh riêng biệt. Sau đây là phân tích của từng điệu thức trong số bảy điệu thức hiện đại. Các ví dụ được cung cấp ở hóa biểu không có dấu thăng hoặc giáng (các thang âm cấu tạo từ nốt tự nhiên).

Ionian (I)

Điệu thức Ionian chính là âm giai trưởng hiện đại. Ví dụ cấu tạo từ các nốt tự nhiên bắt đầu trên nốt C (Đô), và còn được gọi là âm giai Đô trưởng (C-major):

Điệu thức Ionian hiện đại trên nốt C

Nốt tự nhiên C D E F G A B C
Quãng tính từ C P1 M2 M3 P4 P5 M6 M7 P8
  • Hợp âm ba chủ (Tonic triad): C major (Đô trưởng)

  • Hợp âm bảy chủ (Tonic seventh chord): CM7

  • Hợp âm ba át (Dominant triad): G (trong tư duy giọng điệu hiện đại, bậc 5 hay bậc át, trong trường hợp này là G, là nốt gốc hợp âm quan trọng thứ hai sau chủ âm)

  • Hợp âm bảy trên bậc át: G7 (hợp âm bảy át – dominant seventh chord, được gọi như vậy vì vị trí của nó trong thang âm điệu thức này – và chỉ duy nhất điệu thức này)

Dorian (II)

Điệu thức Dorian là điệu thức thứ hai. Ví dụ cấu tạo từ các nốt tự nhiên bắt đầu trên nốt D (Rê):

Điệu thức Dorian hiện đại trên nốt D

Nốt tự nhiên D E F G A B C D
Quãng tính từ D P1 M2 m3 P4 P5 M6 m7 P8

Điệu thức Dorian rất giống với âm giai thứ tự nhiên hiện đại (xem điệu thức Aeolian bên dưới). Sự khác biệt duy nhất so với âm giai thứ tự nhiên nằm ở bậc 6, đó là một quãng sáu trưởng (M6) bên trên chủ âm, thay vì sáu thứ (m6).

  • Hợp âm ba chủ: Dm

  • Hợp âm bảy chủ: Dm7

  • Hợp âm ba át: Am

  • Hợp âm bảy trên bậc át: Am7 (hợp âm bảy thứ)

Phrygian (III)

Điệu thức Phrygian là điệu thức thứ ba. Ví dụ cấu tạo từ các nốt tự nhiên bắt đầu trên nốt E (Mi):

Điệu thức Phrygian hiện đại trên nốt E

Nốt tự nhiên E F G A B C D E
Quãng tính từ E P1 m2 m3 P4 P5 m6 m7 P8

Điệu thức Phrygian rất giống với âm giai thứ tự nhiên hiện đại. Sự khác biệt duy nhất nằm ở bậc 2, đó là một quãng hai thứ (m2) bên trên chủ âm, thay vì hai trưởng (M2).

  • Hợp âm ba chủ: Em

  • Hợp âm bảy chủ: Em7

  • Hợp âm ba át: Bdim

  • Hợp âm bảy trên bậc át: Bø7 (hợp âm bảy bán giảm – half-diminished seventh chord)

Lydian (IV)

Điệu thức Lydian là điệu thức thứ tư. Ví dụ cấu tạo từ các nốt tự nhiên bắt đầu trên nốt F (Fa):

Điệu thức Lydian hiện đại trên nốt F

Nốt tự nhiên F G A B C D E F
Quãng tính từ F P1 M2 M3 A4 P5 M6 M7 P8

Nốt duy nhất phân biệt thang âm này với âm giai trưởng (Ionian) là bậc 4, đó là một quãng bốn tăng (A4) bên trên chủ âm (F), thay vì bốn đúng (P4).

  • Hợp âm ba chủ: F

  • Hợp âm bảy chủ: FM7

  • Hợp âm ba át: C

  • Hợp âm bảy trên bậc át: CM7 (hợp âm bảy trưởng)

Mixolydian (V)

Điệu thức Mixolydian là điệu thức thứ năm. Ví dụ cấu tạo từ các nốt tự nhiên bắt đầu trên nốt G (Sol):

Điệu thức Mixolydian hiện đại trên nốt G

Nốt tự nhiên G A B C D E F G
Quãng tính từ G P1 M2 M3 P4 P5 M6 m7 P8

Nốt duy nhất phân biệt thang âm này với âm giai trưởng (Ionian) là bậc 7, đó là một quãng bảy thứ (m7) bên trên chủ âm (G), thay vì bảy trưởng (M7). Do đó, bậc 7 trở thành hạ chủ âm (subtonic) đối với chủ âm vì nó thấp hơn chủ âm một cung, trái ngược với bậc 7 trong âm giai trưởng, vốn chỉ thấp hơn chủ âm nửa cung (nốt dẫn/cảm âm – leading-tone).

  • Hợp âm ba chủ: G

  • Hợp âm bảy chủ: G7 (hợp âm bảy át trong điệu thức này chính là hợp âm bảy được xây dựng trên bậc chủ)

  • Hợp âm ba át: Dm

  • Hợp âm bảy trên bậc át: Dm7 (hợp âm bảy thứ)

Aeolian (VI)

Điệu thức Aeolian là điệu thức thứ sáu. Nó còn được gọi là âm giai thứ tự nhiên. Ví dụ cấu tạo từ các nốt tự nhiên bắt đầu trên nốt A (La), và còn được gọi là âm giai La thứ tự nhiên (A natural-minor):

Điệu thức Aeolian hiện đại trên nốt A

Nốt tự nhiên A B C D E F G A
Quãng tính từ A P1 M2 m3 P4 P5 m6 m7 P8
  • Hợp âm ba chủ: Am

  • Hợp âm bảy chủ: Am7

  • Hợp âm ba át: Em

  • Hợp âm bảy trên bậc át: Em7 (hợp âm bảy thứ)

Locrian (VII)

Điệu thức Locrian là điệu thức thứ bảy. Ví dụ cấu tạo từ các nốt tự nhiên bắt đầu trên nốt B (Si):

Điệu thức Locrian hiện đại trên nốt B

Nốt tự nhiên B C D E F G A B
Quãng tính từ B P1 m2 m3 P4 d5 m6 m7 P8

Bậc đặc trưng ở đây là quãng năm giảm (d5). Điều này làm cho hợp âm ba chủ bị giảm (diminished), vì vậy điệu thức này là điệu thức duy nhất mà hợp âm xây dựng trên bậc chủ và bậc át có các nốt gốc cách nhau một quãng năm giảm, thay vì năm đúng. Tương tự, hợp âm bảy chủ là hợp âm bán giảm.

  • Hợp âm ba chủ: Bdim hoặc B°

  • Hợp âm bảy chủ: Bm7♭5 hoặc Bø7

  • Hợp âm ba át: F

  • Hợp âm bảy trên bậc át: FM7 (hợp âm bảy trưởng)


Tóm tắt

Các điệu thức có thể được sắp xếp theo trình tự sau đây, tuân theo vòng bậc 5 (circle of fifths). Trong trình tự này, mỗi điệu thức có thêm một quãng bị giáng xuống so với chủ âm khi so sánh với điệu thức đứng trước nó. Cụ thể, lấy Lydian làm tham chiếu: Ionian (trưởng) có bậc 4 bị giáng; Mixolydian có bậc 4 và 7 bị giáng; Dorian có bậc 4, 7 và 3 bị giáng; Aeolian (thứ tự nhiên) có bậc 4, 7, 3 và 6 bị giáng; Phrygian có bậc 4, 7, 3, 6 và 2 bị giáng; và Locrian có bậc 4, 7, 3, 6, 2 và 5 bị giáng. Nói cách khác, quãng bốn tăng của điệu thức Lydian bị giảm xuống thành bốn đúng trong Ionian, quãng bảy trưởng trong Ionian thành bảy thứ trong Mixolydian, v.v.

Điệu thức Nốt phím trắng Các quãng so với chủ âm
1 (đồng âm) 2 3 4 5 6 7 8 (quãng tám)
Lydian F Đúng Trưởng Trưởng Tăng Đúng Trưởng Trưởng Đúng
Ionian C Đúng Trưởng Trưởng Đúng Đúng Trưởng Trưởng Đúng
Mixolydian G Đúng Trưởng Trưởng Đúng Đúng Trưởng Thứ Đúng
Dorian D Đúng Trưởng Thứ Đúng Đúng Trưởng Thứ Đúng
Aeolian A Đúng Trưởng Thứ Đúng Đúng Thứ Thứ Đúng
Phrygian E Đúng Thứ Thứ Đúng Đúng Thứ Thứ Đúng
Locrian B Đúng Thứ Thứ Đúng Giảm Thứ Thứ Đúng

Ba điệu thức đầu tiên đôi khi được gọi là điệu thức trưởng (major),[61][62][63][64] ba điệu thức tiếp theo là thứ (minor),[65][62][64] và điệu thức cuối cùng là giảm (diminished – Locrian),[66] dựa theo tính chất của hợp âm ba chủ của chúng. Điệu thức Locrian theo truyền thống được coi là mang tính lý thuyết hơn là thực hành vì hợp âm ba xây dựng trên bậc 1 là hợp âm giảm. Bởi vì các hợp âm ba giảm không thuận tai (consonant), chúng không phù hợp cho các điểm kết (cadential endings) và không thể được “hóa chủ” (tonicized – làm cho trở thành chủ âm ổn định) theo thực hành truyền thống.

  • Điệu thức Ionian tương ứng với âm giai trưởng.

  • Điệu thức Lydian là âm giai trưởng với một quãng bốn tăng.

  • Điệu thức Mixolydian tương ứng với âm giai trưởng với một quãng bảy thứ.

  • Điệu thức Aeolian giống hệt với âm giai thứ tự nhiên.

  • Điệu thức Dorian tương ứng với âm giai thứ tự nhiên với một quãng sáu trưởng.

  • Điệu thức Phrygian tương ứng với âm giai thứ tự nhiên với một quãng hai thứ.

Locrian không phải là điệu thức trưởng hay thứ bởi vì, mặc dù bậc 3 là thứ, nhưng bậc 5 lại là quãng giảm thay vì quãng đúng. Vì lý do này, đôi khi nó được gọi là thang âm “giảm”, mặc dù trong lý thuyết nhạc Jazz, thuật ngữ này cũng được áp dụng cho thang âm bát cung (octatonic scale). Quãng này (bậc 5 giảm) tương đương về mặt trùng âm (enharmonically equivalent) với quãng bốn tăng tìm thấy giữa bậc 1 và 4 trong điệu thức Lydian và cũng được gọi là tritone (quãng ba cung).


Sử dụng

Cách sử dụng và quan niệm về điệu thức hoặc tính điệu thức (modality) ngày nay khác với thời kỳ âm nhạc cổ. Như Jim Samson giải thích: “Rõ ràng bất kỳ sự so sánh nào giữa tính điệu thức trung cổ và hiện đại đều phải thừa nhận rằng tính điệu thức hiện đại diễn ra trên nền tảng của khoảng ba thế kỷ giọng điệu hòa âm (harmonic tonality), cho phép, và trong thế kỷ 19 là bắt buộc, một cuộc đối thoại giữa quy trình điệu thức và diatonic.”[67]

Thực vậy, khi các nhà soạn nhạc thế kỷ 19 hồi sinh các điệu thức, họ thể hiện chúng một cách chặt chẽ hơn so với các nhà soạn nhạc thời Phục hưng, nhằm làm cho tính chất của chúng trở nên khác biệt so với hệ thống trưởng-thứ đang thịnh hành. Các nhà soạn nhạc Phục hưng thường xuyên thăng nốt dẫn (leading tones) tại các điểm kết và giáng bậc 4 trong điệu thức Lydian.[68]

Điệu thức Ionian, hay Iastian,[69]… là tên gọi khác của âm giai trưởng được sử dụng trong phần lớn âm nhạc phương Tây. Aeolian tạo thành nền tảng của âm giai thứ phổ biến nhất phương Tây; trong thực hành hiện đại, điệu thức Aeolian được phân biệt với giọng thứ bằng cách chỉ sử dụng bảy nốt của điệu thức Aeolian. Ngược lại, các tác phẩm ở giọng thứ thuộc thời kỳ thực hành chung (common practice period) thường xuyên nâng bậc 7 lên nửa cung để củng cố các điểm kết (cadence), và kết hợp nâng cả bậc 6 lên nửa cung để tránh quãng hai tăng khó nghe. Điều này đặc biệt đúng trong thanh nhạc.[76]

Âm nhạc dân gian truyền thống cung cấp vô số ví dụ về giai điệu theo điệu thức. Ví dụ, âm nhạc truyền thống Ireland sử dụng rộng rãi không chỉ các điệu thức trưởng và thứ (Aeolian), mà cả Mixolydian và Dorian. Trong bối cảnh nhạc truyền thống Ireland, các giai điệu thường được chơi phổ biến nhất ở các giọng G-Trưởng/A-Dorian/D-Mixolydian/E-Aeolian (thứ) và D-Trưởng/E-Dorian/A-Mixolydian/B-Aeolian (thứ). Một số bản nhạc Ireland được viết ở A-Trưởng/F#-Aeolian (thứ), với các giai điệu ở B-Dorian và E-Mixolydian không phải là hoàn toàn không có. Hiếm hơn nữa là các giai điệu Ireland ở E-Trưởng/F#-Dorian/B-Mixolydian.

Ở một số vùng của Ireland, chẳng hạn như khu vực bờ biển trung tây của các hạt Galway và Clare, các giọng có dấu giáng phổ biến hơn nhiều so với các khu vực khác. Nhạc cụ sẽ được chế tạo hoặc chỉnh cao độ tương ứng để cho phép chơi theo điệu thức ở C-Trưởng/D-Dorian/G-Mixolydian hoặc F-Trưởng/G-Dorian/C-Mixolydian/D-Aeolian (thứ), với một số ngoại lệ hiếm hoi ở Eb-Trưởng/C-thứ được chơi theo vùng. Một số giai điệu thậm chí được sáng tác ở Bb-Trưởng, với các đoạn chuyển giọng sang F-Mixolydian. A-thứ ít được chơi phổ biến trong vùng này, bất chấp sự phổ biến cục bộ của các giai điệu ở C-Trưởng và các điệu thức liên quan.[77] Nhiều bản nhạc Flamenco ở điệu thức Phrygian, mặc dù thường xuyên có bậc 3 và 7 được nâng lên nửa cung.[78]

Zoltán Kodály, Gustav Holst và Manuel de Falla sử dụng các yếu tố điệu thức như là sự sửa đổi của nền tảng diatonic, trong khi tính điệu thức thay thế hoàn toàn tính giọng điệu (tonality) diatonic trong âm nhạc của Claude Debussy và Béla Bartók.[79]


Các loại khác

Mặc dù thuật ngữ “mode” (điệu thức) vẫn thường được hiểu là ám chỉ các điệu thức Ionian, Dorian, Phrygian, Lydian, Mixolydian, Aeolian, hoặc Locrian, nhưng trong lý thuyết âm nhạc hiện đại, từ này thường được áp dụng cho các thang âm khác ngoài diatonic. Điều này được thấy, ví dụ, trong hòa âm âm giai thứ giai điệu (melodic minor), dựa trên bảy sự luân chuyển của âm giai thứ giai điệu đi lên, tạo ra một số thang âm thú vị như trình bày dưới đây. Hàng “hợp âm” liệt kê các hợp âm bốn nốt (tetrads) có thể được xây dựng từ các cao độ trong điệu thức đã cho[80] (trong ký hiệu nhạc Jazz, biểu tượng Δ là cho hợp âm bảy trưởng).

Các điệu thức của Thứ giai điệu đi lên (Ascending Melodic Minor)

Mode I II III IV V VI VII
Tên Ascending melodic minor Dorian ♭2 hoặc Phrygian ♯6 Lydian augmented Acoustic Aeolian dominant hoặc Mixolydian ♭6 Half-diminished Altered
Nốt 1 2 ♭3 4 5 6 7 1 ♭2 ♭3 4 5 6 ♭7 1 2 3 ♯4 ♯5 6 7 1 2 3 ♯4 5 6 ♭7 1 2 3 4 5 ♭6 ♭7 1 2 ♭3 4 ♭5 ♭6 ♭7 1 ♭2 ♭3 ♭4 ♭5 ♭6 ♭7
Hợp âm C–Δ D–7 E♭Δ♯5 F7♯11 G7♭6 Aø B7alt

Các điệu thức của Thứ hòa âm (Harmonic Minor)

Mode I II III IV V VI VII
Tên Harmonic minor Locrian ♯6 Ionian ♯5 Ukrainian Dorian Phrygian Dominant Lydian ♯2 Altered Diminished
Nốt 1 2 ♭3 4 5 ♭6 7 1 ♭2 ♭3 4 ♭5 6 ♭7 1 2 3 4 ♯5 6 7 1 2 ♭3 ♯4 5 6 ♭7 1 ♭2 3 4 5 ♭6 ♭7 1 ♯2 3 ♯4 5 6 7 1 ♭2 ♭3 ♭4 ♭5 ♭6 7
Hợp âm C–Δ Dø E♭Δ♯5 F–7 G7♭9 A♭Δ hoặc A♭–Δ Bo7

Các điệu thức của Trưởng hòa âm (Harmonic Major)

Mode I II III IV V VI VII
Tên Harmonic major Dorian ♭5 hoặc Locrian ♯2 ♯6 Phrygian ♭4 hoặc Altered Dominant ♯5 Lydian ♭3 hoặc Melodic Minor ♯4 Mixolydian ♭2 Lydian Augmented ♯2 Locrian 7
Nốt 1 2 3 4 5 ♭6 7 1 2 ♭3 4 ♭5 6 ♭7 1 ♭2 ♭3 ♭4 5 ♭6 ♭7 1 2 ♭3 ♯4 5 6 7 1 ♭2 3 4 5 6 ♭7 1 ♯2 3 ♯4 ♯5 6 7 1 ♭2 ♭3 4 ♭5 ♭6 7
Hợp âm CΔ Dø7 E–7 hoặc E7 F–Δ G7 A♭+Δ Bo7

Các điệu thức của Hòa âm kép (Double Harmonic)

Mode I II III IV V VI VII
Tên Double harmonic Lydian ♯2 ♯6 Phrygian 7 ♭4 (hoặc Altered Diminished ♯5) Hungarian minor Locrian ♮6 ♮3 hoặc Mixolydian ♭5 ♭2 Ionian ♯5 ♯2 Locrian 3 7
Nốt 1 ♭2 3 4 5 ♭6 7 1 ♯2 3 ♯4 5 ♯6 7 1 ♭2 ♭3 ♭4 5 ♭6 7 1 2 ♭3 ♯4 5 ♭6 7 1 ♭2 3 4 ♭5 6 ♭7 1 ♯2 3 4 ♯5 6 7 1 ♭2 3 4 ♭5 ♭6 7
Hợp âm CΔ D♭Δ♯11 E–6 hoặc E6 F–Δ G7♭5 A♭Δ♯5 Bo3

Số lượng điệu thức khả thi cho bất kỳ bộ quãng nào được quy định bởi mô hình các quãng trong thang âm đó. Đối với các thang âm được xây dựng từ một mô hình quãng chỉ lặp lại ở quãng tám (như bộ diatonic), số lượng điệu thức bằng với số lượng nốt trong thang âm. Tuy nhiên, các thang âm có mô hình quãng lặp lại nhỏ hơn một quãng tám chỉ có số lượng điệu thức bằng với số nốt trong phân khu đó: ví dụ, thang âm giảm (diminished scale), được xây dựng từ các bước nguyên cung và nửa cung xen kẽ, chỉ có hai điệu thức riêng biệt, vì tất cả các điệu thức số lẻ đều tương đương với điệu thức đầu tiên (bắt đầu bằng nguyên cung) và tất cả các điệu thức số chẵn đều tương đương với điệu thức thứ hai (bắt đầu bằng nửa cung).

Các thang âm chromatic (bán cung) và whole-tone (nguyên cung), mỗi loại chỉ chứa các bước có kích thước đồng đều, chỉ có duy nhất một điệu thức mỗi loại, vì bất kỳ sự luân chuyển nào của chuỗi cũng dẫn đến cùng một chuỗi. Một định nghĩa chung khác loại trừ các thang âm chia đều này, và định nghĩa thang âm điệu thức (modal scales) là tập con của chúng: theo Karlheinz Stockhausen, “Nếu chúng ta bỏ bớt một số bước của một thang âm [chia đều], chúng ta sẽ có một cấu trúc điệu thức”.[81] Theo “nghĩa hẹp của Messiaen, một điệu thức là bất kỳ thang âm nào được tạo thành từ ‘tổng thể chromatic’, tức mười hai âm của hệ thống bình quân”.[82]


Tài liệu tham khảo
  1.  Powers (2001), §I,3
  2.  Powers (2001), §V,1
  3.  Powers (2001), §III,1
  4.  Dahlhaus (1968), pp. 174 et passim
  5.  Meier (1974)
  6.  Meier (1992)
  7.  Powers (2001), §1,2
  8.  N. Meeùs, “Modi vocum. Réflections sur la théorie modale médiévale.” Con-Scientia Musica. Contrapunti per Rossana Dalmonte e Mario Baroni, A. R. Addessi e. a. ed., Lucca, Libreria Musicale Italiana, 2010, pp. 21-33
  9.  Powers (2001), Introduction
  10.  A. M. Busse Berger, “The Evolution of Rhythmic Notation”, The Cambridge History of Western Music Theory, Th. Christensen ed., Cambridge University Press 2002, pp. 628-656, particularly pp. 629-635
  11.  Winnington-Ingram (1936), pp. 2–3
  12.  Porter (2001)
  13.  Mathiesen (2001a), 6(iii)(e)
  14.  Barbera (1984), p. 240
  15.  Mathiesen (2001a), 6(iii)(d)
  16.  Bélis (2001)
  17.  Cleonides (1965), pp. 35–36
  18.  Cleonides (1965), pp. 39–40
  19.  Mathiesen (2001a), 6(iii)(c)
  20.  Palisca (2006), p. 77
  21.  Cleonides (1965), p. 44
  22.  Solomon (1984), pp. 244–245
  23.  West (1992), [page needed]
  24.  Mathiesen (2001c)
  25.  Mathiesen (2001b)
  26.  Anderson and Mathiesen (2001)
  27.  Barker (1984–89), 2:14–15
  28.  Plato (1902), III.10–III.12 = 398C–403C
  29.  Aristotle (1895), viii:1340a:40–1340b:5
  30.  Barker (1984–89), 1:175–176
  31.  Cleonides (1965), p. 35
  32.  Mathiesen (2001a), 6(iii)
  33.  Mathiesen (1983), i.12
  34.  Mathiesen (2001a), p. 4
  35.  Mathiesen (1983), p. 75
  36.  Dahlhaus (1990), pp. 191–192
  37.  Powers (2001), §II.1(ii)
  38.  Nikodēmos ‘Agioreitēs (1836), 1:32–33
  39.  Barton (2009)
  40.  Powers (2001)
  41.  Palisca (1984), p. 222
  42.  Bower (1984), pp. 253, 260–261
  43.  Powers (2001), §II.1(i)
  44.  Powers (2001), §II.2
  45.  Powers (2001), §II.2(ii)
  46.  Rockstro (1880), p. 343
  47.  Curtis (1997), p. 255
  48.  Apel (1969), p. 166
  49.  Smith (1989), p. 14
  50.  Fallows (2001)
  51.  Hoppin (1978), p. 67
  52.  Rockstro (1880), p. 342
  53.  Powers (2001), §II.3.i(b), Ex. 5
  54.  Powers (2001), §III.4(ii)(a)
  55.  Powers (2001), §III.4(iii)
  56.  Powers (2001), §III.5(i & ii)
  57.  Curtis (1997), p. 256
  58.  Levine (1995), Figure 2-4
  59.  Boyden (1994), p. 8
  60.  Kolinski, Mieczyslaw (September 9, 2010). “Mode”. Encyclopædia Britannica. Retrieved November 13, 2020.
  61.  Carroll (2002), p. 134
  62.  Marx (1852), p. 336
  63.  Marx (1852), pp. 338, 342, 346
  64.  Serna (2013), p. 35
  65.  Carroll (2002), p. 153
  66.  Voitinskaia, Anastasia (9 December 2018). “The Aural Illusions of the Locrian Mode”. Musical U. Retrieved 2022-09-04.
  67.  Samson (1977), p. 148
  68.  Carver (2005), 74n4
  69.  Anon. (1896)
  70.  Chafe (1992), pp. 23, 41, 43, 48
  71.  Glareanus (1965), p. 153
  72.  Hiley (2002), §2(b)
  73.  Pratt (1907), p. 67
  74.  Taylor (1876), p. 419
  75.  Wiering (1995), p. 25
  76.  Jones (1974), p. 33
  77.  Cooper (1995), pp. 9–20
  78.  Gómez, Díaz-Báñez, Gómez, and Mora (2014), pp. 121, 123
  79.  Samson (1977), [page needed]
  80.  Levine (1995), pp. 55–77
  81.  Cott (1973), p. 101
  82.  Vieru (1985), p. 63

Bài viết được tổng hợp và biên soạn bởi công ty THE SUN SYMPHONY với mục đích chia sẻ kiến thức, gợi mở tư duy đúng và cung cấp thông tin tham khảo cho người đọc. Nội dung đã được chọn lọc và hệ thống hóa theo góc nhìn chuyên môn, phù hợp với định hướng phát triển từ nội lực âm nhạc của công ty.

Share:

Facebook
Twitter
Pinterest
LinkedIn
Footer Demo – The Sun Symphony