Back

Phức điệu (Polyphony)

Tác Giả: THE SUN SYMPHONY

Xem thêm các bài viết khác.

Phức điệu (Polyphony)

Bài viết này nói về kết cấu âm nhạc. Đối với các nghĩa khác,

Không nhầm lẫn với Đa điệu tính (Polytonality).

Phức điệu (/pəˈlɪfəni/) là một loại kết cấu âm nhạc (musical texture) bao gồm hai hoặc nhiều dòng giai điệu độc lập vang lên đồng thời, trái ngược với kết cấu âm nhạc chỉ có một bè (đơn điệu – monophony) hoặc kết cấu có một bè giai điệu chủ đạo đi kèm với các hợp âm đệm (chủ điệu – homophony).

Trong bối cảnh truyền thống âm nhạc phương Tây, thuật ngữ phức điệu thường được dùng để chỉ âm nhạc của thời kỳ cuối Trung Cổ và Phục Hưng. Các hình thức Baroque như fuga (fugue), tuy có thể gọi là phức điệu, nhưng thường được mô tả cụ thể hơn là đối vị (contrapuntal). Ngoài ra, trái ngược với thuật ngữ về các “loài” (species) trong đối vị, phức điệu nói chung thường là dạng “nốt đối nốt” / “điểm đối điểm” hoặc “nốt ngân dài” ở một bè kết hợp với các nốt luyến láy (melisma) có độ dài khác nhau ở bè khác.

Trong mọi trường hợp, quan niệm về phức điệu có lẽ là cái mà Margaret Bent (1999) gọi là “đối vị nhị nguyên” (dyadic counterpoint), với mỗi bè được viết nói chung là để đối ứng với một bè khác, và tất cả các bè sẽ được điều chỉnh ở bước cuối cùng nếu cần thiết. Quan niệm “điểm đối điểm” này trái ngược với “sáng tác kế tiếp” (successive composition) – nơi các bè được viết theo thứ tự, và mỗi bè mới phải khớp với tổng thể đã được xây dựng trước đó.

Thuật ngữ phức điệu đôi khi cũng được sử dụng rộng rãi hơn để mô tả bất kỳ kết cấu âm nhạc nào không phải là đơn điệu. Góc nhìn này coi chủ điệu (homophony) là một tiểu loại của phức điệu.

Tiền thân

Phức điệu truyền thống (không chuyên nghiệp) phân bố rộng rãi nhưng không đồng đều giữa các dân tộc trên thế giới. Hầu hết các khu vực có nền phức điệu nằm ở Châu Phi cận Sahara, Châu Âu và Châu Đại Dương. Hiện nay, có hai cách tiếp cận trái ngược nhau về vấn đề nguồn gốc của phức điệu thanh nhạc: Mô hình Văn hóa và Mô hình Tiến hóa.

  • Theo Mô hình Văn hóa, nguồn gốc của phức điệu gắn liền với sự phát triển văn hóa âm nhạc của con người; phức điệu đến như sự phát triển tự nhiên của lối hát đơn điệu nguyên thủy; do đó, các truyền thống phức điệu chắc chắn sẽ dần thay thế các truyền thống đơn điệu.

  • Theo Mô hình Tiến hóa, nguồn gốc của lối hát phức điệu sâu xa hơn nhiều và gắn liền với các giai đoạn đầu của quá trình tiến hóa loài người; phức điệu là một phần quan trọng trong hệ thống phòng thủ của các loài hominid (họ Người), và các truyền thống phức điệu đang dần biến mất trên toàn thế giới.

Nguồn gốc của phức điệu viết (có ghi chép)

Mặc dù nguồn gốc chính xác của phức điệu trong các truyền thống nhà thờ phương Tây chưa được biết rõ, các luận thuyết Musica enchiriadis và Scolica enchiriadis, cả hai đều được soạn vào khoảng năm 900, thường được coi là những ví dụ văn bản cổ nhất còn tồn tại về phức điệu. Các luận thuyết này cung cấp các ví dụ về cách tô điểm hai bè theo lối nốt-đối-nốt sử dụng các quãng tám, quãng năm và quãng bốn song song. Thay vì là các tác phẩm cố định, chúng chỉ ra các cách để ngẫu hứng tạo ra phức điệu trong khi biểu diễn.

Winchester Troper, từ khoảng năm 1000, thường được coi là ví dụ cổ nhất còn tồn tại về phức điệu được ghi nốt cho biểu diễn thánh ca, mặc dù ký âm không chỉ rõ cao độ hoặc trường độ chính xác. Tuy nhiên, một đoạn antiphon hai bè dâng Thánh Boniface được phát hiện gần đây tại Thư viện Anh, được cho là có nguồn gốc từ một tu viện ở tây bắc Đức và có niên đại từ đầu thế kỷ thứ 10.

Phức điệu Châu Âu

Bối cảnh lịch sử

Phức điệu Châu Âu nảy sinh từ organum luyến láy (melismatic organum), hình thức hòa âm sớm nhất của thánh ca. Trong thế kỷ 12, các nhà soạn nhạc như Léonin và Pérotin đã phát triển organum (đã được giới thiệu từ nhiều thế kỷ trước đó) và thêm vào bè thứ ba và thứ tư cho thánh ca vốn dĩ là chủ điệu. Vào thế kỷ 13, bè tenor dựa trên thánh ca bắt đầu bị thay đổi, phân mảnh và ẩn dưới các giai điệu thế tục, làm mờ đi các văn bản thiêng liêng khi các nhà soạn nhạc tiếp tục phát triển các kỹ thuật phức điệu. Lời của các bài thơ tình có thể được hát trên nền các văn bản thiêng liêng dưới dạng một trope (khúc thêm), hoặc văn bản thiêng liêng có thể được đặt trong một giai điệu thế tục quen thuộc. Tác phẩm âm nhạc sáu bè cổ nhất còn sót lại là bản rota của Anh có tên Sumer is icumen in (khoảng năm 1240).

Tây Âu và Công giáo La Mã

Phức điệu Châu Âu trỗi dậy trước và trong thời kỳ Đại ly giáo Tây phương. Avignon, nơi đặt tòa thánh của các Giáo hoàng và sau đó là các Giáo hoàng đối lập (antipopes), là một trung tâm mạnh mẽ của hoạt động âm nhạc thế tục, phần lớn trong số đó đã ảnh hưởng đến phức điệu thánh nhạc.

Khái niệm nhạc thế tục và thánh nhạc hòa quyện trong triều đình giáo hoàng cũng đã xúc phạm một số tai nghe thời trung cổ. Nó mang lại cho thánh nhạc chất lượng trình diễn vui đùa, thay thế cho sự trang nghiêm của việc thờ phượng mà họ đã quen thuộc. Việc sử dụng và thái độ đối với phức điệu thay đổi rất nhiều trong triều đình Avignon từ đầu đến cuối thời kỳ quan trọng về tôn giáo của nó vào thế kỷ 14.

Hòa âm bị coi là phù phiếm, bất kính, dâm dục và cản trở việc nghe rõ lời ca. Nhạc cụ, cũng như một số điệu thức nhất định, thực sự bị cấm trong nhà thờ vì sự liên kết của chúng với nhạc thế tục và các nghi lễ ngoại giáo. Sau khi trục xuất phức điệu khỏi Phụng vụ vào năm 1322, Giáo hoàng John XXII đã cảnh báo chống lại các yếu tố không phù hợp của sự đổi mới âm nhạc này trong sắc chỉ Docta sanctorum patrum năm 1324. Ngược lại, Giáo hoàng Clement VI lại đam mê nó.

Bản phổ nhạc phức điệu cổ nhất còn tồn tại cho một bài Lễ Misa (Mass) được quy cho một nhà soạn nhạc duy nhất là Messe de Nostre Dame của Guillaume de Machaut, có niên đại năm 1364, trong triều đại của Giáo hoàng Urban V. Công đồng Vatican II tuyên bố rằng Thánh ca Gregorian nên là trọng tâm của các dịch vụ phụng vụ, nhưng không loại trừ các hình thức thánh nhạc khác, bao gồm cả phức điệu.

Các tác phẩm và nghệ sĩ đáng chú ý

  • Tomás Luis de Victoria

  • William Byrd, Mass for Five Voices

  • Thomas Tallis, Spem in alium

  • Orlandus Lassus, Missa super Bella’Amfitrit’altera

  • Guillaume de Machaut, Messe de Nostre Dame

  • Geoffrey Chaucer

  • Jacob Obrecht

  • Palestrina, Missa Papae Marcelli

  • Josquin des Prez, Missa Pange Lingua

  • Gregorio Allegri, Miserere

Anh Quốc theo Tin Lành và Hoa Kỳ

Âm nhạc “hành lang phía tây” (west gallery music) của Tin Lành Anh bao gồm hòa âm phức điệu đa giai điệu, bao gồm cả các giai điệu hát đuổi (fuguing tunes), vào giữa thế kỷ 18. Truyền thống này theo chân những người di cư đến Bắc Mỹ, nơi nó được phổ biến trong các sách nhạc, bao gồm các sách nốt hình khối (shape-note) như The Southern Harmony và The Sacred Harp. Trong khi phong cách hát này phần lớn đã biến mất khỏi thánh nhạc Anh và Bắc Mỹ, nó vẫn tồn tại ở vùng nông thôn miền Nam Hoa Kỳ, cho đến khi bắt đầu phát triển trở lại trên khắp Hoa Kỳ và thậm chí ở những nơi như Vương quốc Anh, Đức, Ba Lan và Úc, cùng những nơi khác.

Khu vực Balkan

Hát phức điệu là lối hát dân gian truyền thống của vùng nam Âu này. Nó cũng được gọi là lối hát cổ đại, cổ xưa hoặc kiểu cũ.

  • Thánh ca Byzantine

  • Hát Ojkanje, ở Croatia, Serbia và Bosnia & Herzegovina

  • Hát Ganga, ở Croatia, Montenegro và Bosnia & Herzegovina

  • Nhạc gốc Bosnia ở vùng Podrinje của Bosnia & Herzegovina

  • Hát Epirote, ở miền bắc Hy Lạp và miền nam Albania (xem bên dưới)

  • Iso-polyphony, ở miền nam Albania (xem bên dưới)

  • Hát Gusle, ở Serbia, Montenegro, Bosnia & Herzegovina, Croatia và Albania

  • Hát Izvika, ở Serbia

  • Hát Dvuglas ở Nam Bulgaria: các dàn hợp xướng nữ ở Shopluk (Bistritsa Babi) và ở Rhodopes (Nedelino), cũng như các dàn hợp xướng nam ở Bansko, Pirin Macedonia.

Phức điệu sơ khai (trước đây gọi là phức điệu nguyên thủy) bao gồm xướng họa (antiphony) và gọi-đáp (call and response), âm nền (drones) và các quãng song song.

Nhạc nền (drone music) vùng Balkan được mô tả là phức điệu do các nhạc sĩ Balkan sử dụng bản dịch nghĩa đen của từ tiếng Hy Lạp polyphōnos (‘nhiều giọng’). Theo thuật ngữ nhạc cổ điển phương Tây, nó không hoàn toàn là phức điệu, do các bè nền không có vai trò giai điệu, và có thể được mô tả chính xác hơn là “đa phần” (multipart).

Truyền thống hát phức điệu của Epirus là một hình thức phức điệu dân gian truyền thống được thực hành giữa người Aromania, Albania, Hy Lạp, Bulgaria và người Macedonia ở miền nam Albania và tây bắc Hy Lạp. Loại hình truyền thống thanh nhạc dân gian này cũng được tìm thấy ở Bắc Macedonia và Bulgaria.

Hát phức điệu Albania có thể được chia thành hai nhóm phong cách chính được biểu diễn bởi người Tosk và người Lab ở miền nam Albania. Bè nền được thực hiện theo hai cách: ở người Tosk, nó luôn liên tục và hát trên âm tiết ‘e’, sử dụng kỹ thuật thở lệch nhau; trong khi ở người Lab, bè nền đôi khi được hát như một âm điệu nhịp nhàng, thực hiện theo lời của bài hát. Nó có thể được phân biệt giữa phức điệu hai, ba và bốn bè.

Trong âm nhạc Aromania, phức điệu rất phổ biến, và âm nhạc phức điệu tuân theo một bộ quy tắc chung.

Hiện tượng iso-polyphony dân gian Albania (Phức điệu Iso Albania) đã được UNESCO công nhận là “Kiệt tác Di sản Truyền khẩu và Phi vật thể của Nhân loại”. Thuật ngữ iso đề cập đến tiếng rền (drone), đi kèm với lối hát iso-polyphonic và liên quan đến ison của nhạc nhà thờ Byzantine, nơi nhóm bè nền đệm cho bài hát.

Corsica

Hòn đảo Corsica của Pháp có một phong cách âm nhạc độc đáo gọi là Paghjella, nổi tiếng với tính chất phức điệu. Theo truyền thống, Paghjella có lối vào bè lệch nhau và tiếp tục với ba ca sĩ mang những giai điệu độc lập. Âm nhạc này có xu hướng chứa nhiều nốt luyến láy (melisma) và được hát bằng giọng mũi. Ngoài ra, nhiều bài hát paghjella có chứa một quãng ba Picardy (picardy third).

Sau sự hồi sinh của paghjella vào những năm 1970, nó đã biến đổi. Vào những năm 1980, nó đã rời xa một số đặc điểm truyền thống hơn khi trở nên được sản xuất kỹ lưỡng hơn và điều chỉnh theo thị hiếu phương Tây. Lúc này có bốn ca sĩ, ít nốt luyến láy hơn đáng kể, cấu trúc chặt chẽ hơn và thể hiện tính chủ điệu nhiều hơn. Đối với người dân Corsica, phức điệu của paghjella đại diện cho sự tự do; nó là nguồn tự hào văn hóa ở Corsica và nhiều người cảm thấy rằng sự rời xa phong cách phức điệu này đồng nghĩa với việc rời xa các mối liên hệ văn hóa của paghjella. Điều này dẫn đến một sự chuyển đổi vào những năm 1990. Paghjella một lần nữa mang phong cách phức điệu mạnh mẽ và nhịp điệu ít cấu trúc hơn.

Sardinia

Cantu a tenore là một phong cách hát phức điệu truyền thống ở Sardinia.

Khu vực Kavkaz (Caucasus)

Gruzia (Georgia)

Phức điệu ở Cộng hòa Georgia được cho là nền phức điệu lâu đời nhất trong thế giới Cơ đốc giáo. Phức điệu Georgia theo truyền thống được hát ba bè với những sự nghịch âm (dissonances) mạnh mẽ, các quãng năm song song và hệ thống điều chỉnh (tuning) độc đáo dựa trên các quãng năm đúng. Hát phức điệu Georgia đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể của Nhân loại.

Ca hát phổ thông có vị trí được đánh giá cao trong văn hóa Georgia. Có ba loại phức điệu ở Georgia: phức điệu phức tạp, phổ biến ở Svaneti; đối thoại phức điệu trên nền trầm, phổ biến ở vùng Kakheti thuộc Đông Georgia; và phức điệu tương phản với ba bè hát được ngẫu hứng một phần, đặc trưng của miền tây Georgia. Bài hát Chakrulo, được hát tại các nghi lễ và lễ hội và thuộc loại thứ nhất, được phân biệt bởi việc sử dụng phép ẩn dụ và kỹ thuật yodel, krimanchuli và tiếng “gà trống gáy”, được thực hiện bởi một nam ca sĩ hát giọng giả thanh (falsetto). Một số bài hát này liên quan đến sự sùng bái cây nho và nhiều bài có niên đại từ thế kỷ thứ 8. Các bài hát theo truyền thống thâm nhập vào mọi lĩnh vực của đời sống hàng ngày, từ công việc đồng áng (Naduri, kết hợp âm thanh của nỗ lực thể chất vào âm nhạc) đến các bài hát chữa bệnh và các bài hát Giáng sinh (Alilo). Các bài thánh ca phụng vụ Byzantine cũng kết hợp truyền thống phức điệu Georgia đến mức chúng trở thành một biểu hiện quan trọng của nó.

Người Chechen và Ingush

Âm nhạc truyền thống của người Chechen và Ingush có thể được định nghĩa bởi truyền thống phức điệu thanh nhạc của họ. Phức điệu Chechen và Ingush dựa trên một bè nền (drone) và chủ yếu là ba bè, không giống như phức điệu hai bè của hầu hết các truyền thống Bắc Kavkaz khác. Bè giữa mang giai điệu chính đi kèm với một bè nền đôi, giữ quãng năm bao quanh giai điệu. Các quãng và hợp âm thường là nghịch âm (quãng bảy, quãng hai, quãng bốn), và các bài hát truyền thống của Chechen và Ingush sử dụng các nghịch âm sắc nét hơn so với các truyền thống Bắc Kavkaz khác. Kết âm cụ thể của một hợp âm ba bè nghịch, bao gồm quãng bốn và quãng hai ở trên cùng (đồ-pha-son), gần như là độc nhất. (Chỉ ở miền tây Georgia, một vài bài hát mới kết thúc trên cùng hợp âm đồ-pha-son nghịch này.)

Châu Đại Dương

Các phần của Châu Đại Dương duy trì những truyền thống phức điệu phong phú. Các dân tộc ở Cao nguyên New Guinea bao gồm người Moni, Dani và Yali sử dụng phức điệu thanh nhạc, cũng như người dân đảo Manus. Nhiều phong cách trong số này dựa trên bè nền hoặc đặc trưng bởi các hòa âm quãng hai sát nhau gây cảm giác nghịch tai đối với người phương Tây. Guadalcanal và Quần đảo Solomon là nơi có phức điệu khí nhạc, dưới dạng các dàn nhạc sáo ống tre (bamboo panpipe). Người châu Âu đã ngạc nhiên khi tìm thấy lối hát phức điệu dựa trên bè nền và nghịch âm ở Polynesia. Các truyền thống Polynesia sau đó bị ảnh hưởng bởi nhạc thánh ca hợp xướng phương Tây, mang đối vị vào thực hành âm nhạc Polynesia.

Châu Phi

Xem thêm: Hòa âm truyền thống Châu Phi cận Sahara

Nhiều truyền thống âm nhạc Châu Phi cận Sahara có lối hát phức điệu, thường di chuyển theo chuyển động song song. Trong khi người Maasai theo truyền thống hát với phức điệu bè nền, các nhóm Đông Phi khác sử dụng các kỹ thuật phức tạp hơn. Ví dụ, người Dorze hát với tối đa sáu bè, và người Wagogo sử dụng đối vị. Âm nhạc của người Pygmy châu Phi (ví dụ như người Aka) thường là ostinato (âm hình lặp lại) và mang tính đối vị, đặc trưng với kỹ thuật yodel. Các dân tộc Trung Phi khác có xu hướng hát với các dòng giai điệu song song hơn là đối vị. Ở Burundi, phụ nữ nông thôn chào nhau bằng akazehe, một nhịp điệu giọng hát đan cài hai bè. Lối hát của người San, giống như của người Pygmy, đặc trưng bởi sự lặp lại giai điệu, yodel và đối vị. Lối hát của các dân tộc Bantu lân cận, như người Zulu, thường mang tính song song hơn. Các dân tộc ở vùng nhiệt đới Tây Phi theo truyền thống sử dụng hòa âm song song thay vì đối vị.

Bài viết được tổng hợp và biên soạn bởi công ty THE SUN SYMPHONY với mục đích chia sẻ kiến thức, gợi mở tư duy đúng và cung cấp thông tin tham khảo cho người đọc. Nội dung đã được chọn lọc và hệ thống hóa theo góc nhìn chuyên môn, phù hợp với định hướng phát triển từ nội lực âm nhạc của công ty.

Share:

Facebook
Twitter
Pinterest
LinkedIn
Footer Demo – The Sun Symphony