Back

Thang âm – Scale (music)

Tác Giả: THE SUN SYMPHONY

Xem thêm các bài viết khác.

Thang âm (Scale)

Trong lý thuyết âm nhạc, thang âm (hay còn gọi là gam) là “bất kỳ chuỗi các nốt nhạc liên tiếp nào tạo thành một tiến trình giữa một nốt và quãng tám (octave) của nó”, thường được sắp xếp theo thứ tự cao độ hoặc tần số cơ bản.[1][2]

Từ scale (thang âm) bắt nguồn từ tiếng Latin scala, nghĩa đen là “cái thang”. Do đó, bất kỳ thang âm nào cũng có thể được phân biệt bằng “cấu trúc bước” (step-pattern) của nó, hay cách các quãng tương tác với nhau.[1][2]

Thông thường, đặc biệt là trong bối cảnh của thời kỳ thực hành chung (common practice period – giai đoạn cổ điển phương Tây khoảng 1600-1900), hầu hết hoặc toàn bộ giai điệu và hòa âm của một tác phẩm âm nhạc được xây dựng bằng cách sử dụng các nốt của một thang âm duy nhất. Thang âm này có thể được biểu thị thuận tiện trên khuông nhạc với một hóa biểu chuẩn.[3]

Do nguyên tắc tương đương của quãng tám, các thang âm thường được coi là trải dài trong một quãng tám duy nhất, với các quãng tám cao hơn hoặc thấp hơn chỉ đơn giản là lặp lại cấu trúc đó. Một thang âm đại diện cho sự phân chia không gian quãng tám thành một số lượng các bước thang âm nhất định; một bước thang âm là khoảng cách (hoặc quãng) có thể nhận biết được giữa hai nốt liên tiếp của thang âm.[4] Tuy nhiên, không nhất thiết các bước thang âm phải bằng nhau trong bất kỳ thang âm nào và, đặc biệt như đã được chứng minh bởi âm nhạc vi cung (microtonal music), không có giới hạn về số lượng nốt có thể được đưa vào trong bất kỳ quãng âm nhạc nào.

Độ rộng của mỗi bước thang âm cung cấp một phương pháp để phân loại thang âm. Ví dụ, trong một thang âm chromatic (bán cung), mỗi bước đại diện cho một quãng bán cung (semitone), trong khi một thang âm trưởng (major scale) được xác định bởi mô hình quãng: C–C–B–C–C–C–B (trong đó C là nguyên cung – whole step, và B là bán cung – half step). Dựa trên các mô hình quãng của chúng, các thang âm được chia thành các loại bao gồm ngũ cung (pentatonic), diatonic, chromatic (bán cung), trưởng, thứ, và các loại khác.

Một thang âm cụ thể được xác định bởi mô hình quãng đặc trưng của nó và bởi một nốt đặc biệt, được gọi là bậc một (hoặc chủ âm – tonic). Chủ âm của một thang âm là nốt được chọn làm điểm bắt đầu của quãng tám, và do đó là điểm bắt đầu của mô hình quãng được áp dụng. Thông thường, tên của thang âm chỉ rõ cả chủ âm và mô hình quãng của nó. Ví dụ, Đô trưởng (C major) chỉ một thang âm trưởng với chủ âm là Đô (C).

Bối cảnh

Thang âm, bậc và quãng

Các thang âm thường được liệt kê từ cao độ thấp đến cao. Hầu hết các thang âm là lặp lại theo quãng tám, nghĩa là mô hình các nốt của chúng giống nhau trong mọi quãng tám (thang âm Bohlen–Pierce là một ngoại lệ). Một thang âm lặp lại theo quãng tám có thể được biểu diễn như một sự sắp xếp vòng tròn của các lớp cao độ, được sắp xếp theo thứ tự lớp cao độ tăng dần (hoặc giảm dần). Ví dụ, thang âm Đô trưởng tăng dần là C–D–E–F–G–A–B–[C], với dấu ngoặc vuông chỉ ra rằng nốt cuối cùng cao hơn một quãng tám so với nốt đầu tiên; và thang âm Đô trưởng giảm dần là C–B–A–G–F–E–D–[C], với dấu ngoặc vuông chỉ ra thấp hơn một quãng tám so với nốt đầu tiên trong thang âm.

Khoảng cách giữa hai nốt liên tiếp trong một thang âm được gọi là một bước thang âm (scale step).

Các nốt của một thang âm được đánh số theo các bậc của chúng bắt đầu từ bậc một của thang âm. Ví dụ, trong thang âm Đô trưởng, nốt đầu tiên là C, thứ hai là D, thứ ba là E và cứ thế tiếp tục. Hai nốt cũng có thể được đánh số trong mối quan hệ với nhau: C và E tạo ra một quãng ba (trong trường hợp này là quãng ba trưởng); D và F cũng tạo ra một quãng ba (trong trường hợp này là quãng ba thứ).

Cao độ (Pitch)

Một thang âm đơn lẻ có thể được thể hiện ở nhiều mức cao độ khác nhau. Ví dụ, một thang âm Đô trưởng có thể bắt đầu tại C4 (Đô trung hay Đô giữa; xem ký hiệu cao độ khoa học) và đi lên một quãng tám đến C5; hoặc nó có thể bắt đầu tại C6, đi lên một quãng tám đến C7.

Các loại thang âm

Các thang âm có thể được mô tả dựa trên số lượng các lớp cao độ khác nhau mà chúng chứa:

  • Chromatic (Bán cung), hoặc dodecatonic (12 nốt mỗi quãng tám).

  • Nonatonic (9 nốt mỗi quãng tám): một biến thể chromatic của thang âm blues 7 nốt.

  • Octatonic (8 nốt mỗi quãng tám): được sử dụng trong nhạc jazz và nhạc cổ điển hiện đại.

  • Heptatonic (7 nốt mỗi quãng tám): thang âm phương Tây hiện đại phổ biến nhất (ví dụ: trưởng, thứ).

  • Hexatonic (6 nốt mỗi quãng tám): phổ biến trong nhạc dân gian phương Tây (ví dụ: thang âm toàn cung).

  • Pentatonic (Ngũ cung – 5 nốt mỗi quãng tám): dạng anhemitonic (thiếu bán cung) phổ biến trong nhạc dân gian, đặc biệt là nhạc châu Á; còn được gọi là thang âm “nốt đen” (trên đàn piano).

  • Tetratonic (4 nốt), tritonic (3 nốt), và ditonic (2 nốt): thường giới hạn trong âm nhạc tiền sử (“nguyên thủy”).

Các thang âm cũng có thể được mô tả bởi các quãng cấu thành của chúng, chẳng hạn như hemitonic (có chứa bán cung), cohemitonic, hoặc có những khiếm khuyết.[5] Nhiều nhà lý thuyết âm nhạc đồng ý rằng các quãng cấu thành của một thang âm đóng vai trò lớn trong nhận thức về tính chất vang (sonority) hoặc tính chất điệu tính của nó.

“Số lượng các nốt tạo nên một thang âm cũng như tính chất của các quãng giữa các nốt liên tiếp của thang âm giúp mang lại cho âm nhạc của một khu vực văn hóa chất lượng âm thanh đặc thù của nó.”[6]

“Khoảng cách cao độ hoặc các quãng giữa các nốt của một thang âm cho chúng ta biết nhiều hơn về âm thanh của âm nhạc so với chỉ đơn thuần là số lượng nốt.”[7]

Các thang âm cũng có thể được mô tả bởi tính đối xứng của chúng, chẳng hạn như palindromic (đối xứng xuôi ngược), chiral (bất đối xứng), hoặc có tính đối xứng quay như trong các “điệu thức hạn chế chuyển dịch” (modes of limited transposition) của Messiaen.

Nội dung hòa âm (Harmonic content)

Các nốt của một thang âm tạo thành các quãng với mỗi nốt khác khi kết hợp thành hợp âm. Một thang âm 5 nốt có 10 quãng hòa âm như vậy, thang âm 6 nốt có 15, thang âm 7 nốt có 21, thang âm 8 nốt có 28, và một thang âm với $n$ nốt có $n(n-1)/2$ quãng.[8] Mặc dù thang âm không phải là một hợp âm, và có thể không bao giờ được nghe nhiều hơn một nốt cùng một lúc, nhưng sự vắng mặt, hiện diện và vị trí của một số quãng chủ chốt đóng vai trò lớn trong âm thanh của thang âm, sự chuyển động tự nhiên của giai điệu trong thang âm đó, và việc lựa chọn các hợp âm được lấy tự nhiên từ thang âm.[8]

Một thang âm chứa các quãng tam cung (tritone – 3 cung) được gọi là tritonic (mặc dù thuật ngữ này cũng được dùng cho bất kỳ thang âm nào chỉ có ba nốt mỗi quãng tám), và thang âm không có quãng tam cung là atritonic. Một thang âm hoặc hợp âm chứa các bán cung được gọi là hemitonic, và nếu không có bán cung thì được gọi là anhemitonic.

Thang âm trong sáng tác

Thang âm có thể được rút ra (trừu tượng hóa) từ việc biểu diễn hoặc sáng tác. Chúng cũng thường được sử dụng trước khi sáng tác (precompositionally) để hướng dẫn hoặc giới hạn một tác phẩm. Việc giảng dạy rõ ràng về thang âm đã là một phần của việc đào tạo sáng tác trong nhiều thế kỷ. Một hoặc nhiều thang âm có thể được sử dụng trong một tác phẩm, chẳng hạn như trong L’Isle Joyeuse của Claude Debussy.[9]

Âm nhạc phương Tây

Phần này đề cập đến các thang âm trong nhạc cổ điển và truyền thống phương Tây.

Các thang âm trong âm nhạc phương Tây truyền thống thường bao gồm bảy nốt và lặp lại ở quãng tám. Các nốt trong các thang âm thường dùng được phân cách bởi các quãng nguyên cung (tone) và bán cung (semitone). Thang âm thứ hòa thanh (harmonic minor) bao gồm một bước ba-bán-cung (quãng hai tăng); thang âm ngũ cung anhemitonic bao gồm hai quãng như vậy và không có bán cung nào.

Âm nhạc phương Tây trong thời kỳ Trung cổ và Phục hưng (1100–1600) có xu hướng sử dụng thang âm diatonic các nốt trắng C–D–E–F–G–A–B. Các dấu hóa bất thường (accidentals) hiếm gặp và được sử dụng không hệ thống, thường là để tránh quãng tam cung (tritone).

Âm nhạc của các thời kỳ thực hành chung (1600–1900) sử dụng bốn loại thang âm chính:

  1. Thang âm trưởng (Major) và thứ tự nhiên (Natural minor), được gọi là các thang âm diatonic (bảy nốt).

  2. Thang âm thứ hòa thanh (Harmonic minor) và thứ giai điệu (Melodic minor) (bảy nốt).

Các thang âm này được sử dụng trong tất cả các giọng (transpositions) của chúng. Âm nhạc thời kỳ này giới thiệu sự chuyển điệu (modulation), bao gồm những thay đổi có hệ thống từ thang âm này sang thang âm khác.

Trong thế kỷ 19, và nhiều hơn trong thế kỷ 20, các loại thang âm bổ sung đã được khám phá:

  • Thang âm chromatic (12 nốt).

  • Thang âm toàn cung (Whole-tone scale – 6 nốt).

  • Thang âm ngũ cung (Pentatonic scale – 5 nốt).

  • Thang âm octatonic hoặc thang âm giảm (Diminished scales – 8 nốt).

Một lượng lớn các thang âm khác cũng tồn tại, một số phổ biến hơn là:

  • Thang âm Phrygian dominant (một điệu thức của thang âm thứ hòa thanh).

  • Các thang âm Ả Rập.

  • Thang âm thứ Hungary (Hungarian minor scale).

  • Các thang âm nhạc Byzantine (gọi là echoi).

  • Thang âm Ba Tư.

Các thang âm như ngũ cung có thể được coi là “có khoảng trống” (gapped) so với thang âm diatonic. Một thang âm phụ (auxiliary scale) là một thang âm khác với thang âm chính hoặc thang âm gốc.

Tên nốt nhạc

Trong nhiều trường hợp âm nhạc, một nốt cụ thể của thang âm được chọn làm chủ âm (tonic) — nốt trung tâm và ổn định nhất. Trong nhạc điệu tính phương Tây, các bài hát hoặc tác phẩm đơn giản thường bắt đầu và kết thúc bằng nốt chủ âm.

Các nốt của thang âm thường được đánh số dựa trên khoảng cách bậc so với chủ âm. Ví dụ, các nốt của thang âm Đô trưởng (C, D, E, F, G, A, B) có thể được gán nhãn {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7}. Nhãn này phụ thuộc vào việc chọn nốt nào là nốt “đầu tiên”. Biểu thức bậc thang âm (scale degree) đề cập đến các nhãn số này.

Các bậc của một thang âm 7 nốt (heptatonic) cũng có thể được gọi tên bằng các thuật ngữ:

  • Bậc I: Tonic (Chủ âm)

  • Bậc II: Supertonic (Thượng chủ âm)

  • Bậc III: Mediant (Trung âm)

  • Bậc IV: Subdominant (Hạ át âm)

  • Bậc V: Dominant (Át âm)

  • Bậc VI: Submediant (Hạ trung âm)

  • Bậc VII: Subtonic (Hạ chủ âm) hoặc Leading-tone (Cảm âm). Nếu bậc VII cách chủ âm một bán cung, nó thường được gọi là Cảm âm; nếu cách một nguyên cung, nó là Hạ chủ âm.

Hệ thống xướng âm (Solfège) cũng thường được sử dụng (Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si/Ti).

Khi đặt tên các nốt của một thang âm diatonic, thông lệ là mỗi bậc thang âm được gán tên chữ cái riêng của nó: ví dụ, thang âm La trưởng được viết là A–B–C♯–D–E–F♯–G♯ thay vì A–B–D♭–D–E–E–G♯. Tuy nhiên, điều này là không thể trong các thang âm chứa nhiều hơn 7 nốt (trong hệ thống danh pháp tiếng Anh).

Các thang âm cũng có thể được xác định bằng hệ thống nhị phân gồm 12 số 0 hoặc 1 để đại diện cho 12 nốt của thang âm chromatic. Thang âm trưởng trong hệ nhị phân là 101010110101 = 2741.

Ngoài ra, thang âm có thể được biểu thị bằng số bán cung tính từ chủ âm. Ví dụ, 0 2 4 5 7 9 11 biểu thị thang âm trưởng (như C–D–E–F–G–A–B).

Dịch giọng và Chuyển điệu (Transposition and modulation)

Các nhà soạn nhạc biến đổi các mô hình âm nhạc bằng cách di chuyển mọi nốt trong mô hình đi một số bước thang âm cố định: quá trình này gọi là dịch giọng (transposition) hay “chuyển sang giọng mới”.

Trong nhạc điệu tính phương Tây, loại chuyển điệu (modulation – thay đổi giọng) đơn giản và phổ biến nhất là chuyển từ giọng trưởng này sang giọng trưởng khác được xây dựng trên bậc 5 (Át âm) của giọng đầu tiên. Ví dụ, từ Đô trưởng (C) chuyển sang Sol trưởng (G). Các nhà soạn nhạc cũng thường chuyển sang các giọng có quan hệ họ hàng. Trong thời kỳ Lãng mạn và đương đại, các nhà soạn nhạc chuyển sang các “giọng xa” (remote keys) không liên quan hoặc không gần với chủ âm (ví dụ: từ Đô trưởng sang Fa thăng trưởng).

Jazz và Blues

Thông qua việc giới thiệu các nốt blue (blue notes), nhạc jazz và blues sử dụng các quãng thang âm nhỏ hơn một bán cung. Nốt blue là một quãng về mặt kỹ thuật không phải trưởng cũng không phải thứ mà nằm “ở giữa”, tạo ra hương vị đặc trưng. Piano thông thường không thể chơi nốt blue, nhưng với guitar điện, saxophone, trombone và trumpet, nghệ sĩ có thể “bend” (luyến/bẻ) nốt để tạo ra nốt blue.

Trong nhạc blues, thang âm ngũ cung thường được sử dụng. Trong nhạc jazz, nhiều điệu thức (modes) và thang âm khác nhau được sử dụng, thường trong cùng một tác phẩm. Thang âm chromatic rất phổ biến trong nhạc jazz hiện đại.

Thang âm phi phương Tây (Non-Western scales)

Bình quân luật (Equal temperament)

Trong nhạc phương Tây, các nốt thang âm thường được phân cách bởi các cung hoặc bán cung theo hệ thống bình quân luật, tạo ra 12 quãng mỗi quãng tám.

Khác

Nhiều truyền thống âm nhạc khác sử dụng các thang âm bao gồm các quãng khác. Các thang âm này bắt nguồn từ sự phát triển của chuỗi bồi âm (harmonic series). Nhiều thang âm trên thế giới dựa trên hệ thống này, ngoại trừ hầu hết các thang âm từ Indonesia và Bán đảo Đông Dương, vốn dựa trên sự cộng hưởng phi điều hòa của các nhạc cụ gõ bằng kim loại và xylophone.

Các quãng trong thang âm (Intra-scale intervals)

Một số thang âm sử dụng số lượng cao độ khác nhau. Một thang âm phổ biến trong âm nhạc phương Đông là thang âm ngũ cung (pentatonic scale), bao gồm 5 nốt trải dài trong một quãng tám. Ví dụ, trong văn hóa Trung Hoa (và Việt Nam), thang âm ngũ cung thường được sử dụng cho nhạc dân gian và bao gồm C, D, E, G và A, thường được gọi là Cung, Thương, Giốc, Chủy và Vũ (Gong, Shang, Jue, Chi, Yu).[14][15]

Một số thang âm chỉ trải dài một phần của quãng tám; một số thang âm ngắn như vậy thường được kết hợp để tạo thành một thang âm trải dài trọn một quãng tám hoặc hơn. Âm nhạc Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Đông có khoảng một tá các thang âm ngắn cơ bản như vậy.

  • Nhạc Gamelan sử dụng các thang âm bao gồm Pélog và Sléndro, không cái nào sử dụng các quãng bình quân luật hay quãng hòa âm tự nhiên.

  • Nhạc cổ điển Ấn Độ sử dụng thang âm 7 nốt có thể di chuyển. Các Rāgas của Ấn Độ thường sử dụng các quãng nhỏ hơn một bán cung.[16]

  • Nhạc Thổ Nhĩ Kỳ (Makams) và Nhạc Ả Rập (Maqamat) có thể sử dụng các quãng một phần tư cung (quarter tone).[17] Trong cả Rāgas và Maqamat, khoảng cách giữa một nốt và sự biến đổi (ví dụ: śruti) của chính nốt đó có thể nhỏ hơn một bán cung.

Bài viết được tổng hợp và biên soạn bởi công ty THE SUN SYMPHONY với mục đích chia sẻ kiến thức, gợi mở tư duy đúng và cung cấp thông tin tham khảo cho người đọc. Nội dung đã được chọn lọc và hệ thống hóa theo góc nhìn chuyên môn, phù hợp với định hướng phát triển từ nội lực âm nhạc của công ty.

Share:

Facebook
Twitter
Pinterest
LinkedIn
Footer Demo – The Sun Symphony