Các thuật ngữ này tạo thành một sự phân đôi cấu trúc (structural dichotomy), trong đó chúng định nghĩa lẫn nhau bằng sự loại trừ lẫn nhau: thuận âm là những gì không phải nghịch âm, và nghịch âm là những gì không phải thuận âm. Tuy nhiên, xem xét kỹ hơn cho thấy sự phân biệt này tạo thành một sự chuyển tiếp (gradation), từ thuận nhất đến nghịch nhất.
Trong các cuộc thảo luận thông thường, như nhà soạn nhạc và lý thuyết gia âm nhạc người Đức Paul Hindemith đã nhấn mạnh:
Sự đối lập giữa thuận âm và nghịch âm có thể được đưa ra trong các bối cảnh khác nhau:
Trong cả hai trường hợp, sự phân biệt chủ yếu liên quan đến các âm thanh đồng thời; nếu xem xét các âm thanh kế tiếp, sự thuận hay nghịch của chúng phụ thuộc vào việc lưu giữ ký ức về âm thanh đầu tiên trong khi âm thanh thứ hai (hoặc cao độ) được nghe thấy. Vì lý do này, thuận âm và nghịch âm được xem xét đặc biệt trong trường hợp nhạc đa âm (polyphonic) phương Tây, và bài viết này chủ yếu quan tâm đến trường hợp này.
Hầu hết các định nghĩa lịch sử về thuận âm và nghịch âm từ khoảng thế kỷ 16 đã nhấn mạnh tính chất dễ chịu/khó chịu, hay đồng tình/phản đối của chúng. Điều này có thể biện minh được trong bối cảnh tâm sinh lý học, nhưng ít đúng hơn trong bối cảnh âm nhạc thuần túy: Các nghịch âm thường đóng vai trò quyết định trong việc làm cho âm nhạc trở nên hay, ngay cả trong một bối cảnh chung là thuận âm – đây là một trong những lý do tại sao định nghĩa âm nhạc về thuận/nghịch không thể khớp hoàn toàn với định nghĩa tâm sinh lý. Ngoài ra, sự đối lập dễ chịu/khó chịu hay đồng tình/phản đối cho thấy sự nhầm lẫn giữa khái niệm “nghịch âm” (dissonance) và “tiếng ồn” (noise).
Trong khi thuận âm và nghịch âm chỉ tồn tại giữa các âm thanh và do đó nhất thiết phải mô tả các quãng (hoặc hợp âm), chẳng hạn như các quãng đúng (perfect intervals), thường được coi là thuận (ví dụ: đồng âm và quãng tám). Lý thuyết âm nhạc phương Tây thường coi rằng, trong một hợp âm nghịch, một trong những âm đó tự thân nó được coi là nghịch: Chính âm (tone) cụ thể này cần sự “giải quyết” (resolution) thông qua một quy trình dẫn bè (voice leading) cụ thể. Ví dụ, trong giọng Đô trưởng (C Major), nếu nốt Fa được tạo ra như một phần của hợp âm Sol bảy (G7, bao gồm các nốt Sol, Si, Rê và Fa), nó được coi là “nghịch” và thường giải quyết về nốt Mi trong một kết (cadence), khi hợp âm G7 chuyển sang hợp âm C Major.
Các định nghĩa khoa học đã dựa trên kinh nghiệm, tần số, và cả những cân nhắc về vật lý lẫn tâm lý. Chúng bao gồm:
Trong thời cổ đại, điều này chủ yếu liên quan đến tỷ lệ độ dài dây đàn. Từ đầu thế kỷ 17 trở đi, các tỷ lệ này thường được biểu thị bằng tỷ lệ tương đương của tần số. Sự thuận âm thường liên quan đến sự đơn giản của tỷ lệ, tức là các tỷ lệ của những con số đơn giản thấp hơn. Nhiều định nghĩa trong số này không yêu cầu sự điều chỉnh nguyên số (integer tunings) chính xác, mà chỉ cần sự xấp xỉ.
Sự cảm nhận về tính thống nhất hoặc sự hòa quyện về âm sắc giữa các âm (tones) khác nhau và/hoặc các bồi âm của chúng.
Thuận âm là sự trùng khớp lớn hơn của các bồi âm. Theo định nghĩa này, sự thuận âm không chỉ phụ thuộc vào độ rộng của quãng giữa hai nốt (tức là hệ thống điều chỉnh âm nhạc – musical tuning), mà còn phụ thuộc vào sự phân bố phổ âm kết hợp và do đó là chất lượng âm thanh (tức là âm sắc – timbre) của các nốt (xem Dải tới hạn – Critical band). Do đó, một nốt nhạc và nốt nhạc cao hơn một quãng tám (octave) rất thuận nhau vì các bồi âm của nốt cao hơn cũng là bồi âm của nốt thấp hơn.
Điệu tính động coi sự thuận âm phát sinh từ sự căn chỉnh của các bồi âm (điều hòa, không điều hòa hoặc động) của âm sắc các nốt nhạc.
“Điệu tính động” khái quát hóa một cách rõ ràng mối quan hệ giữa chuỗi bồi âm (harmonic series) và luật đúng (just intonation) thành các âm sắc giả-điều hòa trong các hệ thống điều chỉnh giả-đúng tương ứng. Theo cách này, bất kỳ quãng nhạc nào cũng có thể trở thành thuận hoặc nghịch bằng cách căn chỉnh các bồi âm của âm sắc với hệ thống điều chỉnh của quãng đó.
Cơ sở sinh lý học (Physiological basis)
Sự thuận tai (Consonance) có thể được giải thích là do số lượng lớn các họa âm trùng khớp (màu xanh) giữa hai nốt nhạc.
(Thời lượng: 7 giây)
Sự nghịch tai (Dissonance) gây ra bởi nhịp phách (beating) giữa các họa âm nằm gần nhau nhưng không trùng khớp.
(Thời lượng: 0 giây)
Sự nghịch tai có thể là sự khó khăn trong việc xác định mối quan hệ giữa hai tần số, được xác định bởi bước sóng tương đối của chúng. Các quãng thuận (tỷ lệ số nguyên nhỏ) mất ít thời gian hơn, trong khi các quãng nghịch cần nhiều thời gian hơn để xác định.
(Thời lượng: 0 giây)
Một thành phần của sự nghịch tai – sự không chắc chắn hoặc nhầm lẫn về cao độ ảo (virtual pitch) được gợi ra bởi một quãng hoặc hợp âm, hay sự khó khăn trong việc khớp các cao độ của nó vào một chuỗi họa âm (được thảo luận bởi Goldstein và Terhardt, xem văn bản chính) – được mô hình hóa bởi lý thuyết entropy họa âm (harmonic entropy). Các điểm trũng trên biểu đồ này hiển thị các quãng thuận như 4:5 và 2:3. Các thành phần khác không được mô hình hóa bởi lý thuyết này bao gồm độ nhám của dải tới hạn (critical band roughness) và bối cảnh giọng điệu (ví dụ: một quãng hai tăng thì nghịch tai hơn một quãng ba thứ, mặc dù trong hệ thống bình quân luật, khoảng cách 300 cents là như nhau cho cả hai).
Hai nốt nhạc được chơi đồng thời nhưng với tần số hơi khác nhau sẽ tạo ra âm thanh nhịp phách (beating) kiểu “oa-oa-oa”. Hiện tượng này được sử dụng để tạo ra thanh ghi Voix céleste trong đàn organ. Các phong cách âm nhạc khác như hát ganga ở Bosnia, các tác phẩm khai thác âm thanh vo ve của đàn tambura Ấn Độ, các khúc ngẫu hứng cách điệu trên kèn mijwiz Trung Đông, hoặc gamelan của Indonesia đều coi âm thanh này là một phần hấp dẫn của âm sắc và nỗ lực rất nhiều để chế tạo các nhạc cụ tạo ra “độ nhám” (roughness) nhẹ này.[19]
Sự nghịch tai về mặt cảm giác (sensory dissonance) và hai biểu hiện nhận thức của nó (nhịp phách và độ nhám) đều liên quan chặt chẽ đến các dao động biên độ của tín hiệu âm thanh. Dao động biên độ mô tả sự biến thiên giá trị cực đại (biên độ) của tín hiệu âm thanh so với điểm tham chiếu và là kết quả của giao thoa sóng. Nguyên lý giao thoa phát biểu rằng biên độ tổng hợp của hai hay nhiều dao động (sóng) tại bất kỳ thời điểm nào có thể lớn hơn (giao thoa cộng hưởng/tăng cường) hoặc nhỏ hơn (giao thoa triệt tiêu) so với biên độ của từng dao động riêng lẻ, tùy thuộc vào mối quan hệ pha của chúng. Trong trường hợp hai hoặc nhiều sóng có tần số khác nhau, mối quan hệ pha thay đổi theo chu kỳ của chúng dẫn đến sự thay đổi tuần hoàn giữa giao thoa cộng hưởng và triệt tiêu, tạo nên hiện tượng dao động biên độ.[20]
“Các dao động biên độ có thể được xếp vào ba danh mục nhận thức chồng lấn nhau liên quan đến tốc độ dao động:
-
Dao động biên độ chậm (≲ 20 lần mỗi giây) được cảm nhận như sự biến đổi về độ to, gọi là nhịp phách (beating).
-
Khi tốc độ dao động tăng lên, độ to dường như không đổi, và các dao động được cảm nhận như sự “rung” hoặc độ nhám (roughness) (dao động trong khoảng từ 20 đến 75–150 lần mỗi giây).
-
Khi tốc độ dao động biên độ tăng thêm nữa, độ nhám đạt đến cường độ cực đại và sau đó giảm dần cho đến khi biến mất (≳ 75–150 dao động mỗi giây, tùy thuộc vào tần số của các âm giao thoa).
Giả sử tai thực hiện phân tích tần số trên các tín hiệu đến, như được chỉ ra bởi Định luật âm thanh Ohm,[21][22] các danh mục nhận thức trên có thể liên quan trực tiếp đến băng thông (bandwidth) của các bộ lọc phân tích giả định.[23][24] Ví dụ, trong trường hợp đơn giản nhất của dao động biên độ do cộng hai tín hiệu hình sin với tần số $f_1$ và $f_2$, tốc độ dao động bằng hiệu số tần số giữa hai sóng sin $|f_1 – f_2|$, và các phát biểu sau đại diện cho sự đồng thuận chung:
-
Nếu tốc độ dao động nhỏ hơn băng thông của bộ lọc, thì một âm đơn được cảm nhận hoặc với độ to thay đổi (nhịp phách) hoặc với độ nhám.
-
Nếu tốc độ dao động lớn hơn băng thông của bộ lọc, thì một âm phức hợp được cảm nhận, trong đó một hoặc nhiều cao độ có thể được gán cho nó nhưng nhìn chung không thể hiện nhịp phách hay độ nhám.
Cùng với tốc độ dao động biên độ, tham số tín hiệu quan trọng thứ hai liên quan đến cảm nhận về nhịp phách và độ nhám là mức độ dao động biên độ của tín hiệu, tức là sự chênh lệch mức độ giữa đỉnh và đáy trong một tín hiệu.[25][26] Mức độ dao động biên độ phụ thuộc vào biên độ tương đối của các thành phần trong phổ tín hiệu, với các âm giao thoa có biên độ bằng nhau sẽ dẫn đến mức độ dao động cao nhất và do đó tạo ra độ nhịp phách hoặc độ nhám cao nhất.
Đối với các tốc độ dao động tương đương với băng thông của bộ lọc thính giác, mức độ, tốc độ và hình dạng dao động biên độ của một tín hiệu phức hợp là các biến số được các nhạc sĩ thuộc nhiều nền văn hóa khác nhau thao túng để khai thác cảm giác nhịp phách và độ nhám, biến dao động biên độ thành một công cụ biểu cảm quan trọng trong việc tạo ra âm thanh âm nhạc. Mặt khác, khi không có nhịp phách hoặc độ nhám rõ rệt, mức độ, tốc độ và hình dạng của dao động biên độ vẫn quan trọng thông qua sự tương tác của chúng với các thành phần phổ của tín hiệu. Sự tương tác này biểu hiện về mặt tri giác dưới dạng các biến thể về cao độ hoặc âm sắc, liên quan đến sự xuất hiện của các âm kết hợp (combination tones).[27][28][29]
“Cảm giác nhịp phách và độ nhám liên quan đến các tín hiệu phức hợp nhất định do đó thường được hiểu theo khía cạnh tương tác giữa các thành phần sin trong cùng một dải tần số của bộ lọc thính giác giả định, được gọi là dải tới hạn (critical band).”[30]
Hai cao độ chuyển từ quãng hai thứ (Minor 2nd) về đồng âm (unison)
(Thời lượng: 13 giây)
Minh họa độ nhám và các dao động nhịp phách giảm dần khi quãng di chuyển về phía đồng âm.
(Gặp vấn đề khi phát tập tin này? Xem trợ giúp phương tiện.)
Tỷ lệ tần số: Khi các âm sắc họa âm (harmonic timbres) được chơi trong một trong các hệ thống Luật điều chỉnh đúng (Just Intonation) (hoặc một xấp xỉ đủ gần), tỷ lệ của các số nguyên đơn giản cao hơn sẽ nghịch tai hơn so với các số thấp hơn.[31] Tuy nhiên, âm sắc càng lệch xa khỏi chuỗi họa âm, và/hoặc cách lên dây càng lệch xa khỏi Luật điều chỉnh đúng, thì quy tắc “tỷ lệ tần số” càng ít được áp dụng.[32]
Trong thính giác của con người, hiệu ứng thay đổi của các tỷ lệ đơn giản có thể được cảm nhận bởi một trong các cơ chế sau:
-
Hợp nhất hoặc khớp mẫu (Fusion or pattern matching): Các tần số cơ bản có thể được cảm nhận thông qua việc khớp mẫu các âm cục bộ (partials) được phân tích riêng lẻ với một mẫu họa âm chính xác phù hợp nhất,[33] hoặc âm dưới (subharmonic) phù hợp nhất,[25] hoặc các họa âm có thể được hợp nhất về mặt tri giác thành một thực thể, với sự nghịch tai là những quãng ít có khả năng bị nhầm lẫn với đồng âm (các quãng không hoàn hảo), do có nhiều ước tính về tần số cơ bản tại các quãng hoàn hảo cho một âm họa âm.[25] Theo các định nghĩa này, các âm cục bộ không điều hòa (inharmonic partials) của các phổ vốn là họa âm thường được xử lý riêng biệt, trừ khi được điều biến tần số hoặc biên độ một cách đồng nhất với các âm cục bộ họa âm. Đối với một số định nghĩa này, sự phóng điện thần kinh cung cấp dữ liệu cho việc khớp mẫu; xem ngay bên dưới.
-
Độ dài chu kỳ hoặc sự trùng hợp xung thần kinh (Period length or neural-firing coincidence): Với độ dài của sự phóng điện thần kinh tuần hoàn được tạo ra bởi hai hoặc nhiều dạng sóng, các số đơn giản cao hơn tạo ra chu kỳ dài hơn hoặc sự trùng hợp xung thần kinh ít hơn, và do đó gây ra sự nghịch tai.[34] Các âm thuần túy họa âm gây ra sự phóng điện thần kinh chính xác theo chu kỳ hoặc một bội số nào đó của âm thuần túy.
Sự nghịch tai thường được định nghĩa tổng quát hơn bởi lượng nhịp phách giữa các âm cục bộ (được gọi là họa âm hoặc âm bội khi xuất hiện trong các âm sắc họa âm).[9] Terhardt gọi đây là “sự nghịch tai cảm giác” (sensory dissonance).[25] Theo định nghĩa này, sự nghịch tai không chỉ phụ thuộc vào độ rộng của quãng giữa các tần số cơ bản của hai nốt, mà còn phụ thuộc vào độ rộng của các quãng giữa các âm cục bộ (không phải cơ bản) của hai nốt đó. Sự nghịch tai cảm giác (tức là sự hiện diện của nhịp phách hoặc độ nhám trong âm thanh) liên quan đến việc tai trong không thể phân giải hoàn toàn các thành phần phổ với các mẫu kích thích mà các dải tới hạn của chúng chồng lấn lên nhau. Nếu hai sóng sin thuần túy, không có họa âm, được chơi cùng nhau, con người có xu hướng cảm nhận sự nghịch tai cực đại khi các tần số nằm trong dải tới hạn của các tần số đó, rộng bằng một quãng ba thứ đối với tần số thấp và hẹp bằng một quãng hai thứ đối với tần số cao (so với phạm vi thính giác của con người).[35] Nếu các âm họa âm với quãng lớn hơn được chơi, sự nghịch tai được cảm nhận ít nhất một phần là do sự hiện diện của các quãng giữa các họa âm của hai nốt rơi vào trong dải tới hạn.[36] Sự thuận hay nghịch về mặt cảm giác của bất kỳ quãng nào, trong bất kỳ cách lên dây nào, có thể được điều chỉnh bằng cách chỉnh các âm cục bộ trong âm sắc để chúng trùng khớp tối đa hoặc lệch tối đa với các nốt của cách lên dây liên quan.
Cảm giác nghịch tai là kết quả phản ứng của não bộ đối với các cảm nhận âm thanh bất thường hoặc hiếm gặp.[37] Não bộ ghi nhớ và xếp hạng các mẫu âm thanh thường đi vào tai, và nếu một âm thanh bất thường (hiếm khi xảy ra) được nghe thấy, một mẫu điện não đồ (EEG) nổi tiếng sẽ xuất hiện (P300/P3b) báo hiệu một sự kiện kỳ quặc. Điều này gây ra căng thẳng nhẹ cho người nghe, dẫn đến cảm giác nghịch tai. Trong cùng một bài báo, Pankovski và Pankovska đã chứng minh bằng một mạng lưới thần kinh mô phỏng phần mềm rằng não bộ có khả năng ghi nhớ và xếp hạng các mẫu âm thanh như vậy, do đó tái tạo hoàn hảo danh sách nổi tiếng của Helmholtz về các quãng hai âm được sắp xếp theo độ thuận/nghịch, lần đầu tiên trong lịch sử nghiên cứu các hiện tượng này. Do đó, Pankovski và Pankovska cho rằng sự thuận và nghịch phụ thuộc vào mặt sinh học đối với các âm thanh thuận hơn, và phụ thuộc vào văn hóa đối với các âm thanh nghịch hơn.
Nói chung, tính thuận nghịch (sonance – tức là một phổ liên tục với sự thuận tai thuần túy ở một đầu và nghịch tai thuần túy ở đầu kia) của bất kỳ quãng nào có thể được kiểm soát bằng cách điều chỉnh âm sắc mà nó được chơi, qua đó căn chỉnh các âm cục bộ của nó với các nốt của hệ thống lên dây hiện tại (hoặc ngược lại).[38] Tính thuận nghịch của quãng giữa hai nốt có thể được tối đa hóa (tạo ra sự thuận tai) bằng cách tối đa hóa sự trùng khớp của các âm cục bộ của hai nốt, trong khi nó có thể được giảm thiểu (tạo ra sự nghịch tai) bằng cách làm lệch mỗi cặp âm cục bộ vốn gần trùng khớp một lượng bằng độ rộng của dải tới hạn tại mức trung bình của tần số hai âm cục bộ đó.[38][15]
Kết (cadence) chủ điệu (hòa âm) mạnh nhất, kết hoàn hoàn, từ át âm về chủ âm (D-T, V-I hoặc V7-I), một phần được tạo ra bởi quãng ba cung (tritone)[39] nghịch tai được tạo bởi bậc 7 (cũng nghịch tai) trong hợp âm át bảy, đi trước chủ âm.
Giải quyết quãng ba cung (Tritone resolution) hướng vào trong và hướng ra ngoài
(Thời lượng: 8 giây)
Hướng vào trong
(Thời lượng: 5 giây)
Hướng ra ngoài
Kết hoàn hoàn (Perfect authentic cadence – V–I với các nốt gốc ở bè trầm và chủ âm ở bè cao nhất của hợp âm cuối): vòng hòa thanh ii–V–I giọng Đô trưởng
(Thời lượng: 0 giây)
Nhạc cụ tạo ra chuỗi âm bội không điều hòa (Non-harmonic overtone series)
Các nhạc cụ như chuông và đàn xylophone, được gọi là Nhạc cụ tự thân vang (Idiophones), được chơi bằng cách kích thích khối lượng tương đối cứng của chúng rung động thông qua việc gõ vào nhạc cụ. Điều này tương phản với đàn violin, sáo, hoặc trống, nơi môi trường rung động là một sợi dây nhẹ, dẻo dai, cột không khí, hoặc màng. Các âm bội của chuỗi không điều hòa (inharmonic series) được tạo ra bởi các nhạc cụ như vậy có thể khác biệt rất lớn so với phần còn lại của dàn nhạc, và sự thuận hay nghịch của các quãng hòa âm cũng vậy.[40]
Theo John Gouwens,[40] hồ sơ hòa âm của chuông hòa âm (carillon) được tóm tắt như sau:
-
Thuận: Quãng ba thứ, quãng ba cung (tritone), quãng sáu thứ, quãng bốn đúng, quãng năm đúng, và có thể là quãng bảy thứ hoặc thậm chí quãng hai trưởng.
-
Nghịch: Quãng ba trưởng, quãng sáu trưởng.
-
Biến đổi tùy theo từng nhạc cụ: Quãng bảy trưởng.
-
Đảo quãng (Interval inversion) không áp dụng.
Trong lịch sử âm nhạc phương Tây
Khi xem xét các tác phẩm âm nhạc, chúng ta thấy rằng hợp âm ba (triad) luôn hiện hữu và các nghịch âm (dissonances) được chèn vào không có mục đích nào khác ngoài việc tạo ra sự biến đổi liên tục cho hợp âm ba. — Lorenz Mizler, 1739 [41]
Khái niệm nghịch âm (dissonance) đã được hiểu và cảm nhận khác nhau tùy thuộc vào truyền thống âm nhạc, văn hóa, phong cách và các thời kỳ lịch sử. Sự thư giãn (trùng xuống) và căng thẳng (cao trào) đã được sử dụng như một phép ẩn dụ từ thời Aristotle cho đến ngày nay.[42]
Các thuật ngữ nghịch âm và thuận âm (consonance) thường được coi là tương đương với sự căng thẳng và sự thư giãn. Một điểm kết (cadence), cùng nhiều yếu tố khác, là nơi sự căng thẳng được giải quyết; do đó hình thành truyền thống lâu đời coi một câu nhạc bao gồm một điểm kết và một đoạn nhạc tích lũy dần sự căng thẳng dẫn đến điểm kết đó.[43]
Nhiều nguyên tắc tâm lý học khác nhau, được xây dựng thông qua quan niệm chung của thính giả về tính trôi chảy của giọng điệu (tonal fluidity), sẽ xác định cách một người nghe phân biệt một trường hợp nghịch âm trong một tác phẩm âm nhạc. Dựa trên quan niệm đã phát triển của mỗi người về sự hòa hợp giọng điệu tổng thể trong tác phẩm, một âm thanh bất ngờ vang lên hơi biến thể so với lược đồ tổng thể sẽ tạo ra một nhu cầu tâm lý cần được giải quyết (resolve). Khi thuận âm xuất hiện ngay sau đó, người nghe sẽ cảm nhận được cảm giác của sự giải quyết (resolution). Trong âm nhạc phương Tây, những trường hợp cụ thể và hiệu ứng tâm lý này trong một tác phẩm đã mang những hàm ý rất phong phú.[43]
Việc áp dụng thuận âm và nghịch âm “đôi khi được coi là tính chất của các âm hưởng (sonorities) cô lập, độc lập với những gì đi trước hoặc theo sau chúng. Tuy nhiên, trong hầu hết âm nhạc phương Tây, các nghịch âm được coi là phải giải quyết về các thuận âm theo sau, và nguyên tắc giải quyết (resolution) được mặc nhiên coi là một phần không thể thiếu của khái niệm thuận âm và nghịch âm”.[43]
Thời Cổ đại và Trung cổ
Ở Hy Lạp cổ đại, armonia biểu thị việc tạo ra một phức hợp thống nhất, đặc biệt là một phức hợp có thể biểu diễn bằng các tỷ lệ số học. Khi áp dụng vào âm nhạc, khái niệm này liên quan đến cách các âm thanh trong một thang âm hoặc một giai điệu khớp với nhau (theo nghĩa này, nó cũng có thể liên quan đến việc tinh chỉnh một thang âm).[44] Thuật ngữ symphonos được Aristoxenus và những người khác sử dụng để mô tả các quãng bốn (fourth), quãng năm (fifth), quãng tám (octave) và các quãng nhân đôi của chúng; các quãng khác được gọi là diaphonos. Thuật ngữ này có lẽ đề cập đến luật điều chỉnh Pythagorean, nơi các quãng bốn, năm và tám (tỷ lệ 4:3, 3:2 và 2:1) có thể được điều chỉnh trực tiếp, trong khi các bậc khác của thang âm (các tỷ lệ số nguyên tố khác 3) chỉ có thể được điều chỉnh bằng sự kết hợp của các quãng trước đó.[45][46] Cho đến khi phức điệu (polyphony) ra đời và thậm chí sau đó, điều này vẫn là cơ sở của khái niệm thuận âm đối lập với nghịch âm (symphonia đối lập với diaphonia) trong lý thuyết âm nhạc phương Tây.
Vào đầu thời Trung cổ, thuật ngữ Latin consonantia được dùng để dịch armonia hoặc symphonia. Boethius (thế kỷ thứ 6) mô tả thuận âm bởi sự ngọt ngào của nó, và nghịch âm bởi sự chói tai: “Thuận âm (consonantia) là sự hòa quyện (mixtura) của một âm cao với một âm thấp, đi vào tai một cách ngọt ngào và đồng nhất (suauiter uniformiterque). Nghịch âm là sự va đập chói tai và không vui (aspera atque iniocunda percussio) của hai âm thanh trộn lẫn vào nhau (sibimet permixtorum)”.[47] Tuy nhiên, vẫn chưa rõ liệu điều này có đề cập đến các âm thanh vang lên đồng thời hay không. Trường hợp này trở nên rõ ràng hơn với Hucbald xứ Saint Amand (khoảng năm 900 sau Công nguyên), người viết:
“Thuận âm (consonantia) là sự hòa quyện được đo lường và hòa hợp (rata et concordabilis permixtio) của hai âm thanh, điều chỉ xảy ra khi hai âm thanh đồng thời từ các nguồn khác nhau kết hợp thành một chỉnh thể âm nhạc duy nhất (in unam simul modulationem conveniant)… Có sáu loại thuận âm, ba đơn và ba kép,… quãng tám, quãng năm, quãng bốn, và quãng tám cộng năm, quãng tám cộng bốn và hai lần quãng tám”. [48]
Theo Johannes de Garlandia:[49]
-
Thuận âm hoàn hảo (Perfect consonance): Đồng âm (unison) và quãng tám. (Perfecta dicitur, quando due voces junguntur in eodem tempore, ita quod una, secundum auditum, non percipitur ab alia propter concordantiam, et dicitur equisonantiam, ut in unisono et diapason. “[Thuận âm] được gọi là hoàn hảo, khi hai giọng kết hợp cùng một lúc, sao cho giọng này, qua thính giác, không thể phân biệt được với giọng kia do sự hòa hợp, và nó được gọi là đồng thanh, như trong đồng âm và quãng tám.”)
-
Thuận âm trung bình (Median consonance): Quãng bốn và quãng năm. (Medie autem dicuntur, quando duo voces junguntur in eodem tempore; que neque dicuntur perfecte, neque imperfecte, sed partim conveniunt cum perfectis, et partim cum imperfectis. Et sunt due species, scilicet diapente et diatessaron. “Các thuận âm được gọi là trung bình, khi hai giọng kết hợp cùng một lúc, mà không thể gọi là hoàn hảo, cũng không phải không hoàn hảo, nhưng một phần phù hợp với hoàn hảo, và một phần với không hoàn hảo. Và có hai loại, cụ thể là quãng năm và quãng bốn.”)
-
Thuận âm không hoàn hảo (Imperfect consonance): Quãng ba thứ và trưởng. (Các thuận âm không hoàn hảo không được đề cập chính thức trong luận văn, nhưng đoạn trích trên về thuận âm trung bình có nhắc đến thuận âm không hoàn hảo, và phần về thuận âm kết luận: Sic apparet quod sex sunt species concordantie, scilicet: unisonus, diapason, diapente, diatessaron, semiditonus, ditonus. “Vậy có vẻ như có sáu loại thuận âm, đó là: đồng âm, quãng tám, quãng năm, quãng bốn, quãng ba thứ, quãng ba trưởng.” Hai loại cuối được suy luận ngầm là “thuận âm không hoàn hảo”.)
-
Nghịch âm không hoàn hảo (Imperfect dissonance): Quãng sáu trưởng (một cung + quãng năm) và quãng bảy thứ (quãng ba thứ + quãng năm). (Imperfecte dicuntur, quando due voces junguntur ita, quod secundum auditum vel possunt aliquo modo compati, tamen non concordant. Et sunt due species, scilicet tonus cum diapente et semiditonus cum diapente. “[Nghịch âm] được gọi là không hoàn hảo, khi hai giọng kết hợp sao cho qua thính giác mặc dù chúng có thể tương thích ở mức độ nào đó, nhưng không hòa hợp. Và có hai loại, cụ thể là một cung cộng quãng năm và quãng ba thứ cộng quãng năm.”)
-
Nghịch âm trung bình (Median dissonance): Một cung (quãng 2 trưởng) và quãng sáu thứ (bán cung + quãng năm). (Medie dicuntur, quando due voces junguntur ita, quod partim conveniunt cum perfectis, partim cum imperfectis. Et iste sunt due species, scilicet tonus et simitonium cum diapente. “[Nghịch âm] được gọi là trung bình khi hai giọng kết hợp sao cho chúng một phần khớp với hoàn hảo, một phần với không hoàn hảo. Và có hai loại, cụ thể là một cung và bán cung cộng quãng năm.”)
-
Nghịch âm hoàn hảo (Perfect dissonance): Bán cung (quãng 2 thứ), quãng tam cường (tritone), quãng bảy trưởng (quãng ba trưởng + quãng năm). (Ở đây một lần nữa, các nghịch âm hoàn hảo chỉ có thể được suy ra bằng phương pháp loại trừ từ câu này: Iste species dissonantie sunt septem, scilicet: semitonium, tritonus, ditonus cum diapente; tonus cum diapente, semiditonus cum diapente; tonus et semitonium cum diapente. “Các loại nghịch âm này có bảy: bán cung, tritone, quãng ba trưởng cộng quãng năm; một cung cộng quãng năm, quãng ba thứ cộng quãng năm; một cung và bán cung cộng quãng năm.”)
Một ví dụ về các thuận âm không hoàn hảo trước đây được coi là nghịch âm trong tác phẩm “Je ne cuit pas qu’onques” của Guillaume de Machaut:[50] (Âm thanh: Machaut “Je ne cuit pas qu’onques” – Các dấu X đánh dấu quãng ba và quãng sáu).
Theo Margo Schulter:[51]
Các thuật ngữ “Hoàn hảo” (Perfect) và “Không hoàn hảo” (Imperfect) cùng khái niệm về sự hiện hữu (esse) phải được hiểu theo nghĩa Latin đương thời (perfectum, imperfectum) để nắm bắt các thuật ngữ này, theo đó “không hoàn hảo” là “chưa hoàn thành” hoặc “chưa trọn vẹn” và do đó một nghịch âm không hoàn hảo là “không hoàn toàn nghịch tai một cách rõ ràng” và thuận âm hoàn hảo là “đã hoàn thành gần như đến mức dư thừa”. Ngoài ra, việc đảo quãng (quãng hai trưởng theo nghĩa nào đó tương đương với quãng bảy thứ) và rút gọn quãng tám (quãng chín thứ theo nghĩa nào đó tương đương với quãng hai thứ) vẫn chưa được biết đến trong thời Trung cổ.
Do các hệ thống điều chỉnh (tuning systems) khác biệt so với thời hiện đại, quãng bảy thứ và quãng chín trưởng là các “thuận âm bồi âm” (harmonic consonances), nghĩa là chúng tái tạo chính xác các tỷ lệ quãng của chuỗi bồi âm (harmonic series), giúp làm mềm đi hiệu ứng xấu.[52] Chúng cũng thường được lấp đầy bởi các cặp quãng bốn đúng và quãng năm đúng tương ứng, tạo thành các đơn vị cộng hưởng (hòa quyện) đặc trưng của âm nhạc thời bấy giờ,[53] nơi “sự cộng hưởng” tạo thành một bộ ba bổ sung với các phạm trù thuận âm và nghịch âm. Ngược lại, các quãng ba và quãng sáu bị điều chỉnh (tempered) rất nhiều so với các tỷ lệ thuần túy, và trong thực tế thường được xử lý như các nghịch âm theo nghĩa là chúng phải giải quyết (resolve) để tạo thành các kết trọn hoàn hảo (perfect cadences) và các âm hưởng ổn định.[54]
Những khác biệt nổi bật so với quan niệm hiện đại:
-
Các quãng bốn và năm song song được chấp nhận và là cần thiết; các quãng bốn và năm để hở (open) bên trong quãng tám là âm hưởng ổn định đặc trưng trong bè 3 giọng hoặc nhiều hơn.
-
Quãng bảy thứ và chín trưởng hoàn toàn mang tính cấu trúc.
-
Quãng tritone — như một dạng biến thể của quãng bốn hoặc năm — đôi khi được xếp chồng với các quãng bốn và năm đúng.
-
Quãng ba và sáu (và các chồng âm cao của chúng) không phải là loại quãng dùng làm nền tảng cho các hòa thanh ổn định.
-
Các thuận âm kết bài (cadential consonances) cuối cùng của quãng bốn, năm và tám không nhất thiết phải là mục tiêu của sự “giải quyết” trên cơ sở từng phách nhịp: quãng bảy thứ và chín trưởng có thể chuyển ngay sang quãng tám, hoặc quãng sáu sang quãng năm (hoặc bảy thứ), nhưng các quãng bốn và năm bên trong có thể trở thành các dạng “hợp âm” (chordioids) 5:3, 6:3, hoặc 6:4 được coi là “nghịch”, tiếp tục chuỗi các âm hưởng không thuận cho đến khi bị giới hạn bởi điểm kết (cadence) tiếp theo.
Thời Phục hưng
Trong âm nhạc thời Phục hưng, quãng bốn đúng nằm trên bè trầm (bass) được coi là một nghịch âm cần giải quyết ngay lập tức. Quy tắc regola delle terze e seste (“quy tắc của quãng ba và quãng sáu”) yêu cầu rằng các thuận âm không hoàn hảo nên giải quyết về một thuận âm hoàn hảo bằng cách tiến hành nửa cung (half-step) ở một bè và tiến hành một cung (whole-step) ở bè khác.[55] Quan điểm liên quan đến chuỗi các thuận âm không hoàn hảo — có lẽ được quan tâm bởi mong muốn tránh sự đơn điệu hơn là bởi tính chất nghịch hay thuận của chúng — đã thay đổi thất thường. Tác giả Ẩn danh XIII (thế kỷ 13) cho phép hai hoặc ba, Optima introductio của Johannes de Garlandia (thế kỷ 13–14) cho phép ba, bốn hoặc nhiều hơn, và Tác giả Ẩn danh XI (thế kỷ 15) cho phép bốn hoặc năm thuận âm không hoàn hảo liên tiếp.
Adam von Fulda[56] đã viết: “Mặc dù người xưa trước đây cấm tất cả các chuỗi có nhiều hơn ba hoặc bốn thuận âm không hoàn hảo, nhưng chúng ta, những người hiện đại hơn, không cấm chúng.”
Thời kỳ thực hành chung (Common Practice Period)
Trong thời kỳ thực hành chung (giai đoạn từ Baroque đến Lãng mạn), phong cách âm nhạc yêu cầu sự chuẩn bị cho tất cả các nghịch âm, theo sau là sự giải kết (resolution) về một thuận âm (consonance). Cũng có sự phân biệt rõ ràng giữa nghịch âm trong giai điệu (melodic) và trong hòa âm (harmonic).
Trong lịch sử thời kỳ đầu, chỉ những quãng nằm thấp trong chuỗi bồi âm (overtone series) mới được coi là thuận âm. Theo thời gian, các quãng nằm cao hơn trong chuỗi bồi âm dần được chấp nhận. Kết quả cuối cùng của quá trình này là cái gọi là “sự giải phóng của nghịch âm” (emancipation of the dissonance) bởi một số nhà soạn nhạc thế kỷ 20. Nhà soạn nhạc người Mỹ đầu thế kỷ 20 Henry Cowell xem các chùm âm (tone clusters) như là việc sử dụng các bồi âm ngày càng cao hơn.
Các nhà soạn nhạc trong kỷ nguyên Baroque nhận thức rất rõ về tiềm năng biểu cảm của nghịch âm:
[Mô tả âm thanh: 15 giây]
Bach – Preludio XXI từ tập Bình quân luật (Well-tempered Clavier), quyển 1
Một hợp âm nghịch sắc bén trong tác phẩm của Bach.
Bach sử dụng nghịch âm để truyền tải các ý niệm tôn giáo trong các bản Cantata thánh ca và các tác phẩm Passion (Nhạc khổ nạn). Ở phần kết của St Matthew Passion, nơi khắc họa sự thống khổ khi Chúa bị phản bội và đóng đinh, John Eliot Gardiner nghe thấy rằng: “một lời nhắc nhở cuối cùng về điều này đến trong nghịch âm bất ngờ và gần như đau đớn tột cùng mà Bach chèn vào ngay hợp âm cuối cùng: các nhạc cụ giai điệu nhấn mạnh vào nốt Si bình (B natural) — âm dẫn (leading tone) chói tai — trước khi tan chảy vào một điểm kết (cadence) Đô thứ.”
[Mô tả âm thanh: 11 giây]
Bach – St Matthew Passion, các nhịp kết
Các nhịp kết thúc của hợp xướng cuối cùng trong St Matthew Passion của Bach.
Trong khúc aria mở đầu của Cantata BWV 54, Widerstehe doch der Sünde (“Hãy chống lại tội lỗi”), gần như mọi phách mạnh đều mang một nghịch âm:
[Mô tả âm thanh: 29 giây]
Bach – BWV 54, các nhịp mở đầu
Albert Schweitzer nói rằng khúc aria này “bắt đầu bằng một hợp âm bảy đáng báo động… Nó nhằm mục đích mô tả sự kinh hoàng của lời nguyền rủa lên tội lỗi được đe dọa trong văn bản”. Gillies Whittaker chỉ ra rằng “Ba mươi hai nốt móc đơn của bè đệm continuo trong bốn nhịp đầu chỉ hỗ trợ bốn thuận âm, tất cả những nốt còn lại đều là nghịch âm, mười hai trong số đó là các hợp âm chứa năm nốt khác nhau. Đó là một bức tranh đáng chú ý về sự kháng cự tuyệt vọng và kiên định của người Kitô hữu đối với các thế lực tà ác.”
Theo H. C. Robbins Landon, chương mở đầu của Bản giao hưởng số 82 của Haydn, “một tác phẩm giọng Đô trưởng rực rỡ theo truyền thống tốt đẹp nhất”, chứa “những nghịch âm mang sức mạnh man dại, được nối tiếp bởi những đoạn nhạc tinh tế mang vẻ duyên dáng kiểu Mozart”:
[Mô tả âm thanh: 21 giây]
Haydn – Giao hưởng 82, chương 1, nhịp 51–64
Phần Benedictus trong Missa Quadragesimalis của Michael Haydn chứa một đoạn xử lý đối vị bao gồm nhiều nghịch âm khác nhau như hợp âm chín khuyết nốt 5, hợp âm ba tăng, hợp âm bảy bán giảm, và hợp âm bảy thứ.
Nhạc của Mozart chứa một số thử nghiệm khá triệt để về nghịch âm. Ví dụ sau đây đến từ Adagio và Fugue giọng Đô thứ, K. 546:
[Mô tả âm thanh: 17 giây]
Nghịch âm trong Adagio và Fugue giọng Đô thứ, K. 546 của Mozart
Tứ tấu dây giọng Đô trưởng, K465 của Mozart mở đầu bằng một đoạn giới thiệu adagio, chính đoạn này đã mang lại cho tác phẩm biệt danh “Tứ tấu Nghịch âm” (Dissonance Quartet):
[Mô tả âm thanh: 28 giây]
Mozart – Tứ tấu Nghịch âm, các nhịp mở đầu
Có một vài nghịch âm lướt trong đoạn adagio này, ví dụ ở phách đầu tiên của nhịp 3. Tuy nhiên, hiệu ứng ấn tượng nhất ở đây mang tính ẩn ý hơn là vang lên một cách rõ ràng. Nốt La giáng (A flat) ở nhịp đầu tiên bị mâu thuẫn bởi nốt La bình (A natural) cao ở nhịp thứ hai, nhưng những nốt này không vang lên cùng lúc để tạo thành sự bất hòa. (Xem thêm: Quan hệ sai – False relation).
Một ví dụ thậm chí còn nổi tiếng hơn từ Mozart nằm trong một đoạn nhạc kỳ diệu thuộc chương chậm của bản Piano Concerto 21 nổi tiếng (“Elvira Madigan”), nơi những nghịch âm tinh tế nhưng khá rõ ràng ở phách đầu tiên của mỗi nhịp được nâng cao bởi sự phối khí tuyệt đẹp:
[Mô tả âm thanh: 24 giây]
Mozart, Piano Concerto số 21, chương 2, nhịp 12–17
Philip Radcliffe nói về đoạn này như là “một đoạn nhạc chua xót đáng kể với những nghịch âm sắc bén đến ngạc nhiên”. Radcliffe cho rằng những nghịch âm ở đây “mang một hương vị báo trước sống động về Schumann và cách chúng tan chảy nhẹ nhàng vào giọng trưởng cũng mang tính tiên tri không kém về Schubert.” Eric Blom nói rằng chương nhạc này hẳn phải “khiến thính giả của Mozart phải ngồi thẳng dậy vì những nét hiện đại táo bạo của nó… Có một cảm giác khó chịu bị kìm nén trong đó.”
Phần kết (finale) của Giao hưởng số 9 của Beethoven mở đầu bằng một hợp âm bất hòa gây giật mình, bao gồm một nốt Si giáng được chèn vào một hợp âm Đô thứ:
[Mô tả âm thanh: 13 giây]
Beethoven – Giao hưởng số 9, phần finale, các nhịp mở đầu
Roger Scruton nhắc đến mô tả của Wagner về hợp âm này như là lời giới thiệu cho “một Schreckensfanfare khổng lồ — kèn hiệu của sự kinh hoàng.” Khi đoạn nhạc này quay lại sau đó trong cùng chương (ngay trước khi giọng hát cất lên), âm thanh càng trở nên phức tạp hơn với việc thêm vào một hợp âm bảy giảm, tạo ra, theo lời Scruton, “nghịch âm khủng khiếp nhất mà Beethoven từng viết, một hợp âm ba Đô thứ ở thế đảo 1 chứa tất cả các nốt của thang âm Đô thứ hòa thanh”:
[Mô tả âm thanh: 13 giây]
Beethoven – Giao hưởng số 9, phần finale, các nhịp 208 trở đi
Bài hát “Auf einer Burg” của Robert Schumann từ tập Liederkreis, Op. 39, lên đến cao trào ở một nghịch âm ấn tượng trong nhịp thứ mười bốn. Như Nicholas Cook chỉ ra, đây là “hợp âm duy nhất trong cả bài hát mà Schumann đánh dấu trọng âm”. Cook tiếp tục nhấn mạnh rằng điều làm cho hợp âm này hiệu quả đến vậy là cách Schumann đặt nó trong bối cảnh âm nhạc: “trong những gì dẫn đến nó và những gì sinh ra từ nó”. Cook giải thích thêm cách sự đan xen của các đường nét trong cả phần piano và phần giọng hát ở các nhịp dẫn đến hợp âm này (nhịp 9–14) “được đặt trên một lộ trình va chạm; do đó cảm giác căng thẳng tăng đều đặn đến điểm bùng nổ”.
Wagner ngày càng sử dụng nhiều nghịch âm để tạo hiệu ứng kịch tính khi phong cách của ông phát triển, đặc biệt là trong các vở opera sau này. Trong cảnh được gọi là “Hagen’s Watch” từ màn đầu tiên của vở Götterdämmerung, theo Scruton, âm nhạc truyền tải cảm giác về “cái ác âm ỉ vô song”, và nghịch âm dữ dội ở các nhịp 9–10 bên dưới cấu thành “tiếng than khóc nửa cung của sự hoang tàn”.
Một ví dụ khác về sự tích tụ dồn dập của nghịch âm từ đầu thế kỷ 20 (1910) có thể được tìm thấy trong phần Adagio mở đầu Giao hưởng số 10 chưa hoàn thành của Gustav Mahler:
[Mô tả âm thanh: 1 phút 9 giây]
Mahler – Giao hưởng số 10, Adagio, nhịp 201–213
Richard Taruskin phân tích hợp âm này (ở nhịp 206 và 208) là một “quãng mười chín giảm… một hòa âm át (dominant) nghịch chói tai chứa chín cao độ khác nhau. Ai biết được Guido Adler, người mà đối với ông các Bản giao hưởng số 2 và số 3 đã chứa đựng ‘những tạp âm chưa từng có’, sẽ gọi nó là gì?”
Một ví dụ về nghịch âm hiện đại đến từ một tác phẩm được công diễn lần đầu vào năm 1913, ba năm sau Mahler:
Lý thuyết hòa âm thuận tân cổ điển (Neo-classic harmonic consonance theory)
[Mô tả âm thanh: 4 giây]
Hợp âm mười ba được xây dựng từ các nốt của điệu thức Lydian
George Russell, trong tác phẩm năm 1953 Lydian Chromatic Concept of Tonal Organization (Khái niệm Cromatic Lydian về Tổ chức Điệu tính), trình bày một quan điểm hơi khác so với thực hành cổ điển, một quan điểm được áp dụng rộng rãi trong Jazz. Ông coi quãng tam âm (tritone) trên âm chủ là một quãng khá thuận (consonant) do nguồn gốc của nó từ hợp âm mười ba át Lydian (Lydian dominant thirteenth chord).
Về thực chất, ông quay trở lại cách xem xét thời Trung cổ về “hòa âm thuận”: rằng các quãng khi không chịu sự tương đương quãng tám (octave equivalence) và tái tạo chính xác các tỷ lệ toán học của chuỗi bồi âm (harmonic series) thì thực sự là không nghịch (non-dissonant). Do đó, quãng 7 thứ septimal, quãng 9 trưởng, quãng 11 trung tính (quãng 4 bán tăng – semiaugmented fourth), quãng 13 trung tính, và quãng 15 giảm nhất thiết phải là thuận âm.
Hầu hết các cao độ này chỉ tồn tại trong vũ trụ của các vi âm (microtones) nhỏ hơn một nửa cung; cũng cần lưu ý rằng chúng ta đã tự do coi nốt thứ 7 giáng (thứ) là nốt thứ 7 chuẩn (just seventh) của chuỗi bồi âm trong các hợp âm. Russell mở rộng bằng phương pháp xấp xỉ các giá trị ảo của hòa âm thuận sang hệ thống tinh chỉnh 12TET (Bình quân luật 12 cung) của Jazz và quãng tám 12 nốt của piano, cấp tính chất thuận cho nốt quãng 11 thăng (xấp xỉ quãng 11 bồi âm). Dấu hóa bất thường này là sự khác biệt duy nhất về cao độ giữa thang âm Trưởng và điệu thức Lydian.
(Theo một nghĩa khác, thang âm Lydian đó đại diện cho nguồn gốc của hợp âm chủ (với quãng 7 trưởng và quãng 4 thăng), thay thế hoặc bổ sung cho thang âm Mixolydian của hợp âm át (với quãng 7 thứ và quãng 4 bình) như là nguồn để phát triển hòa âm chồng ba mở rộng – extended tertian harmony).
Dan Haerle, trong cuốn The Jazz Language (Ngôn ngữ Jazz) năm 1980, mở rộng cùng ý tưởng về hòa âm thuận và sự dịch chuyển quãng tám nguyên vẹn để thay đổi bảng phân cấp Series 2 của Paul Hindemith từ cuốn The Craft of Musical Composition. Đối lập với Hindemith, người mà thang đo thuận và nghịch của ông hiện là tiêu chuẩn thực tế (de facto), Haerle đặt quãng 9 thứ là quãng nghịch nhất trong tất cả, nghịch hơn cả quãng 2 thứ mà trước đây mọi người đều coi là tương đương quãng tám với nó. Ông cũng đưa quãng tam âm (tritone) từ vị trí nghịch nhất lên vị trí chỉ kém thuận hơn một chút so với quãng 4 đúng và quãng 5 đúng.
Để làm rõ bối cảnh: điều không được nêu trong các lý thuyết này là các nhạc sĩ của Kỷ nguyên Lãng mạn thực tế đã nâng tầm quãng 9 trưởng và quãng 7 thứ lên vị trí hợp pháp của hòa âm thuận, trong các kết cấu hợp âm 4 nốt của họ.
- Lahdelma and Eerola 2020.
- Butler and Green 2002, p. 264.
- Helmholtz 1954a, p. [page needed].
- Sethares 2005, p. [page needed].
- Cooper, Paul (1973). Perspectives in Music Theory. p. 14.
- Levelt and Plomp 1964, p. [page needed].
- Zwicker, Flottorp & Stevens 1957, p. [page needed].
- Zwicker 1961, p. [page needed].
- Terhardt 1974, p. [page needed].
- Vassilakis 2001, p. [page needed].
- Vassilakis and Fitz 2007.
- Philip 1966, p. [page needed].
- Gerson and Goldstein 1978, p. [page needed].
- Pankovski and Pankovska E. 2017.
- Benward and Saker 2003, p. 54.
- Quoted in Forte 1979, p. 136
- Parncutt and Hair 2011, 132.
- Hucbald n.d., p. 107; translated in Babb 1978, p. 19
- Johannes de Garlandia.
- Landon 1955, p. 415.
- Hindemith 1937–70, 1:[page needed].
Bài viết được tổng hợp và biên soạn bởi công ty THE SUN SYMPHONY với mục đích chia sẻ kiến thức, gợi mở tư duy đúng và cung cấp thông tin tham khảo cho người đọc. Nội dung đã được chọn lọc và hệ thống hóa theo góc nhìn chuyên môn, phù hợp với định hướng phát triển từ nội lực âm nhạc của công ty.
📩 Liên hệ với The Sun Symphony để được tư vấn về lộ trình học tập phù hợp: