Back

Âm sắc (Timbre)

Tác Giả: THE SUN SYMPHONY

Xem thêm các bài viết khác.

Âm sắc (Timbre)

Trong âm nhạc, âm sắc (phiên âm: /ˈtæmbər, ˈtɪm-, ˈtæ̃-/), còn được gọi là màu sắc âm thanh (tone color) hoặc chất lượng âm thanh (tone quality – thuật ngữ trong tâm lý học âm thanh), là cảm nhận thính giác về chất của một nốt nhạc, âm thanh hoặc giọng điệu. Âm sắc phân biệt các âm thanh dựa trên nguồn phát của chúng, chẳng hạn như giọng hát hợp xướng và các nhạc cụ. Nó cũng cho phép người nghe phân biệt các nhạc cụ trong cùng một nhóm (ví dụ: kèn oboe và kèn clarinet, cả hai đều thuộc bộ gỗ).

Nói một cách đơn giản, âm sắc là yếu tố làm cho một nhạc cụ cụ thể hoặc giọng nói của con người có âm thanh khác biệt so với nhạc cụ hoặc giọng nói khác, ngay cả khi chúng chơi hoặc hát cùng một nốt nhạc. Ví dụ, đó là sự khác biệt về âm thanh giữa đàn guitar và đàn piano khi chơi cùng một nốt ở cùng một mức âm lượng. Cả hai nhạc cụ có thể nghe như được lên dây ngang bằng nhau khi chơi cùng một nốt, và khi chơi ở cùng một mức biên độ, mỗi nhạc cụ vẫn sẽ nghe khác biệt với màu sắc âm thanh độc đáo của riêng nó. Các nhạc sĩ phân biệt các nhạc cụ dựa trên âm sắc đa dạng của chúng, ngay cả khi các nhạc cụ chơi các nốt ở cùng cao độ (pitch) và độ to.

undefined

Các đặc tính vật lý chi phối âm sắc bao gồm phổ tần số (frequency spectrum) và đường bao (envelope).

Các nhạc sĩ có thể thay đổi âm sắc bằng cách điều chỉnh kỹ thuật hát/chơi nhạc của họ. Ví dụ, một nghệ sĩ vĩ cầm có thể sử dụng các kiểu kéo vĩ khác nhau hoặc kéo vĩ trên các phần khác nhau của dây đàn. Chẳng hạn, chơi sul tasto (trên phím đàn) tạo ra âm sắc nhẹ, thoáng khí, trong khi sul ponticello (gần ngựa đàn) tạo ra âm sắc thô, gắt và mạnh mẽ. Trên đàn guitar điện và piano điện, người biểu diễn có thể thay đổi âm sắc bằng cách sử dụng các thiết bị hiệu ứng (effects units) và bộ cân bằng đồ họa (graphic equalizers).

Từ đồng nghĩa

Chất lượng âm thanh (Tone quality) và màu sắc âm thanh (tone color) là những từ đồng nghĩa với âm sắc (timbre), cũng như “kết cấu (texture) được gán cho một nhạc cụ đơn lẻ”. Tuy nhiên, từ kết cấu (texture) cũng có thể đề cập đến việc sắp xếp/bố cục, chẳng hạn như nhiều dòng giai điệu đan xen so với một giai điệu hát được đệm bởi các hợp âm phụ trợ. Hermann von Helmholtz đã sử dụng từ tiếng Đức Klangfarbe (màu âm), và John Tyndall đã đề xuất một bản dịch tiếng Anh là clangtint, nhưng cả hai thuật ngữ này đều bị Alexander Ellis phản đối. Ellis cũng không chấp nhận từ register (âm khu) và color (màu sắc) vì những ý nghĩa tiếng Anh đã tồn tại trước đó của chúng.[1]

Được xác định bởi thành phần tần số, âm thanh của một nhạc cụ có thể được mô tả bằng các từ như sáng, tối, ấm, gắt và các thuật ngữ khác. Cũng có các màu sắc của tiếng ồn, chẳng hạn như tiếng ồn hồng và trắng. Trong các biểu diễn trực quan của âm thanh, âm sắc tương ứng với hình dạng của hình ảnh,[2] trong khi độ to tương ứng với độ sáng; và cao độ tương ứng với sự dịch chuyển theo trục y của biểu đồ quang phổ (spectrogram).

Định nghĩa của ASA

Định nghĩa thuật ngữ Âm học 12.09 về âm sắc của Hiệp hội Âm học Hoa Kỳ (ASA) mô tả nó là “thuộc tính của cảm giác thính giác cho phép người nghe đánh giá rằng hai âm thanh không giống hệt nhau, được trình bày tương tự và có cùng độ to và cao độ, là khác biệt”, và bổ sung thêm, “Âm sắc phụ thuộc chủ yếu vào phổ tần số, mặc dù nó cũng phụ thuộc vào áp suất âm thanh và các đặc tính thời gian của âm thanh”.[3]

Các thuộc tính

Nhiều nhà bình luận đã phân tích âm sắc thành các thuộc tính thành phần. Ví dụ, Schouten mô tả “các thuộc tính khó nắm bắt của âm sắc” là “được xác định bởi ít nhất năm tham số âm học chính”, mà Robert Erickson nhận thấy bao hàm phần lớn âm nhạc đương đại:[4]

  1. Phạm vi giữa đặc tính có điệu tính (tonal) và giống tiếng ồn (noiselike).

  2. Đường bao phổ (Spectral envelope).

  3. Đường bao thời gian (Time envelope) xét về mặt tăng trưởng, thời lượng và suy giảm (ADSR, viết tắt của “attack, decay, sustain, release” – Khởi tấu, Suy giảm, Duy trì, Thả).

  4. Sự thay đổi của cả đường bao phổ (trượt formant) và tần số cơ bản (vi âm – micro-intonation).

  5. Tiền tố (Prefix), hay phần bắt đầu (onset) của một âm thanh, khá khác biệt so với dao động kéo dài tiếp theo.

Một ví dụ về âm thanh có điệu tính là âm nhạc có cao độ xác định, chẳng hạn như nhấn một phím trên đàn piano; một âm thanh có đặc tính giống tiếng ồn là tiếng ồn trắng (white noise).

Erickson đã đưa ra một bảng các trải nghiệm chủ quan và các hiện tượng vật lý liên quan dựa trên các thuộc tính này:[5]

Chủ quan Khách quan
Đặc tính điệu tính, thường có cao độ Âm thanh tuần hoàn
Ồn, có hoặc không có đặc tính điệu tính, bao gồm tiếng sột soạt Tiếng ồn, bao gồm các xung ngẫu nhiên đặc trưng bởi thời gian sột soạt (khoảng thời gian trung bình giữa các xung)
Sự nhuộm màu (Coloration) Đường bao phổ
Bắt đầu/kết thúc Thời gian tăng và giảm vật lý
Trượt màu sắc hoặc trượt formant Thay đổi đường bao phổ
Vi âm (Microintonation) Thay đổi nhỏ (một lên và xuống) về tần số
Rung (Vibrato) Điều biến tần số (Frequency modulation)
Tremolo Điều biến biên độ (Amplitude modulation)
Tấn công (Attack) Tiền tố (Prefix)
Âm thanh cuối cùng Hậu tố (Suffix)

Xem thêm phần Bằng chứng tâm lý học âm thanh bên dưới.

Sóng hài (Harmonics)

undefined

Thông tin thêm: Biến đổi Fourier

Phổ hài (Harmonic spectrum)

Sự phong phú của một âm thanh hoặc nốt nhạc mà một nhạc cụ tạo ra đôi khi được mô tả dưới dạng tổng của một số tần số riêng biệt. Tần số thấp nhất được gọi là tần số cơ bản (fundamental frequency), và cao độ mà nó tạo ra được sử dụng để đặt tên cho nốt nhạc, nhưng tần số cơ bản không phải lúc nào cũng là tần số trội. Tần số trội là tần số được nghe thấy rõ nhất, và nó luôn là bội số của tần số cơ bản. Ví dụ, tần số trội của sáo ngang gấp đôi tần số cơ bản.

Các tần số quan trọng khác được gọi là bồi âm (overtones) của tần số cơ bản, có thể bao gồm sóng hài (harmonics) và âm phần (partials). Sóng hài là bội số nguyên của tần số cơ bản, chẳng hạn như ×2, ×3, ×4, v.v. Âm phần là các bồi âm khác. Đôi khi cũng có các họa âm phụ (subharmonics) ở các phép chia số nguyên của tần số cơ bản. Hầu hết các nhạc cụ tạo ra âm thanh hài hòa, nhưng nhiều nhạc cụ tạo ra các âm phần và âm sắc không điều hòa (inharmonic), chẳng hạn như chũm chọe (cymbal) và các nhạc cụ có cao độ không xác định khác.

Khi nốt lấy đà/nốt chuẩn (tuning note) trong một dàn nhạc giao hưởng hoặc ban nhạc hòa tấu được chơi, âm thanh là sự kết hợp của 440 Hz, 880 Hz, 1320 Hz, 1760 Hz, v.v. Mỗi nhạc cụ trong dàn nhạc hoặc ban nhạc tạo ra một sự kết hợp khác nhau của các tần số này, cũng như các sóng hài và bồi âm. Sóng âm của các tần số khác nhau chồng lên nhau và kết hợp lại, và sự cân bằng của các biên độ này là một yếu tố chính tạo nên âm thanh đặc trưng của mỗi nhạc cụ.

William Sethares đã viết rằng hệ thống chỉnh âm thuần (just intonation) và thang âm bình quân luật (equal tempered) phương Tây có liên quan đến phổ hài/âm sắc của nhiều nhạc cụ phương Tây theo cách tương tự như âm sắc không điều hòa của đàn renat Thái Lan (một nhạc cụ giống đàn mộc cầm) có liên quan đến thang âm pelog bảy nốt gần bình quân mà chúng được lên dây. Tương tự, phổ không điều hòa của các nhạc cụ gõ kim loại (metallophones) ở Bali kết hợp với các nhạc cụ hòa âm như đàn dây rebab hoặc giọng hát, có liên quan đến thang âm slendro năm nốt gần bình quân thường thấy trong âm nhạc gamelan của Indonesia.[6]

Đường bao (Envelope)

Âm sắc của một âm thanh cũng bị ảnh hưởng lớn bởi các khía cạnh sau của đường bao: thời gian khởi tấu (attack) và đặc điểm, suy giảm (decay), duy trì (sustain), thả (release) (đường bao ADSR) và các âm quá độ/nhất thời (transients). Do đó, đây đều là các điều khiển phổ biến trên các bộ tổng hợp âm thanh (synthesizers) chuyên nghiệp. Ví dụ, nếu người ta loại bỏ phần khởi tấu khỏi âm thanh của đàn piano hoặc kèn trumpet, sẽ trở nên khó khăn hơn để nhận diện chính xác âm thanh đó, vì âm thanh của búa đập vào dây đàn hoặc tiếng nổ đầu tiên từ môi của người chơi trên ống ngậm kèn trumpet là đặc điểm rất đặc trưng của những nhạc cụ đó. Đường bao là cấu trúc biên độ tổng thể của một âm thanh.

Trong lịch sử âm nhạc

Âm sắc nhạc cụ đóng vai trò ngày càng tăng trong thực hành phối khí (orchestration) trong thế kỷ 18 và 19. Berlioz[7] và Wagner[8] đã có những đóng góp đáng kể cho sự phát triển của nó trong thế kỷ 19. Ví dụ, “Mô-típ Giấc ngủ” (Sleep motif) của Wagner từ Màn 3 của vở opera Die Walküre, có một thang âm chromatic đi xuống chạy qua một gam màu của các âm sắc dàn nhạc. Đầu tiên là bộ gỗ (sáo, tiếp theo là oboe), sau đó là âm thanh tập hợp của bộ dây với đàn violin mang giai điệu, và cuối cùng là bộ đồng (kèn cor).

Debussy, người sáng tác trong những thập kỷ cuối của thế kỷ 19 và những thập kỷ đầu của thế kỷ 20, được ghi nhận là đã nâng cao hơn nữa vai trò của âm sắc: “Ở một mức độ rõ rệt, âm nhạc của Debussy nâng âm sắc lên một vị thế cấu trúc chưa từng có; ngay trong Prélude à l’après-midi d’un faune (Khúc dạo đầu cho buổi chiều của một nông thần), màu sắc của sáo và đàn hạc đã có chức năng tham chiếu”.[9]

Cách tiếp cận phối khí của Mahler minh họa cho vai trò ngày càng tăng của các âm sắc khác biệt trong âm nhạc đầu thế kỷ 20. Norman Del Mar mô tả đoạn sau từ chương Scherzo trong Bản giao hưởng số 6 của ông như sau:

undefined

“Một liên kết bảy ô nhịp đến phần trio bao gồm sự mở rộng trong giảm dần (diminuendo) của các nốt La lặp lại… mặc dù bây giờ tăng lên trong một chuỗi các quãng tám chồng lên nhau, hơn nữa còn nhảy cóc với các nốt Đô được thêm vào các nốt La.[10] Các quãng tám thấp hơn sau đó rơi xuống và chỉ còn lại các nốt Đô để khớp nối với câu nhạc oboe đầu tiên của phần trio.”

Trong các ô nhịp này, Mahler chuyển các nốt lặp lại qua một gam màu của các nhạc cụ, hỗn hợp và đơn lẻ: bắt đầu với kèn cor và tiếng dây pizzicato, tiến triển qua kèn trumpet, clarinet, sáo, piccolo và cuối cùng là oboe.

Trong nhạc rock từ cuối những năm 1960 đến những năm 2000, âm sắc của các âm thanh cụ thể rất quan trọng đối với một bài hát. Ví dụ, trong nhạc heavy metal, tác động âm thanh của hợp âm mạnh (power chord) bị méo tiếng (distorted) nặng nề và khuếch đại lớn, được chơi trên guitar điện qua các bộ khuếch đại guitar rất lớn và các hàng loa thùng, là một phần thiết yếu của bản sắc âm nhạc của phong cách này.

Bằng chứng tâm lý học âm thanh (Psychoacoustic evidence)

Thông thường, người nghe có thể nhận diện một nhạc cụ, ngay cả ở các cao độ và độ to khác nhau, trong các môi trường khác nhau và với những người chơi khác nhau. Trong trường hợp của kèn clarinet, phân tích âm học cho thấy các dạng sóng không đều đủ để gợi ý ba nhạc cụ thay vì một. David Luce cho rằng điều này ngụ ý rằng:

undefined

“Các quy luật mạnh mẽ nhất định trong dạng sóng âm học của các nhạc cụ trên phải tồn tại, những quy luật này bất biến đối với các biến số trên”.[11]

Tuy nhiên, Robert Erickson lập luận rằng có rất ít quy luật và chúng không giải thích được “…khả năng nhận biết và xác định của chúng ta.” Ông đề xuất mượn khái niệm hằng định chủ quan (subjective constancy) từ các nghiên cứu về thị giác và tri giác thị giác.[12]

Các thí nghiệm tâm lý học âm thanh từ những năm 1960 trở đi đã cố gắng làm sáng tỏ bản chất của âm sắc. Một phương pháp liên quan đến việc phát các cặp âm thanh cho người nghe, sau đó sử dụng thuật toán thang đo đa chiều (multidimensional scaling) để tổng hợp các đánh giá về sự khác biệt của họ vào một không gian âm sắc. Kết quả nhất quán nhất từ các thí nghiệm như vậy là độ sáng (brightness) hoặc sự phân bố năng lượng phổ,[13] và độ gắt (bite), hoặc tốc độ và tính đồng bộ[14] và thời gian tăng (rise time),[15] của phần khởi tấu (attack) là các yếu tố quan trọng.

Mô hình âm sắc ba kích thích (Tristimulus timbre model)

Khái niệm ba kích thích (tristimulus) bắt nguồn từ thế giới màu sắc, mô tả cách ba màu cơ bản có thể được trộn lẫn với nhau để tạo ra một màu nhất định. Tương tự, mô hình ba kích thích âm nhạc đo lường sự pha trộn của các sóng hài trong một âm thanh nhất định, được nhóm thành ba phần. Về cơ bản, đây là một đề xuất giảm thiểu một số lượng lớn các âm phần (sound partials), có thể lên tới hàng chục hoặc hàng trăm trong một số trường hợp, xuống chỉ còn ba giá trị.

  • Kích thích thứ nhất đo lường trọng lượng tương đối của sóng hài thứ nhất (cơ bản).

  • Kích thích thứ hai đo lường trọng lượng tương đối của các sóng hài thứ hai, thứ ba và thứ tư cộng lại.

  • Kích thích thứ ba đo lường trọng lượng tương đối của tất cả các sóng hài còn lại:[16][17]

Tuy nhiên, cần có thêm bằng chứng, nghiên cứu và ứng dụng liên quan đến loại biểu diễn này để xác thực nó.

Độ sáng (Brightness)

Thuật ngữ “độ sáng” cũng được sử dụng trong các cuộc thảo luận về âm sắc, theo một sự tương tự thô với độ sáng thị giác. Các nhà nghiên cứu âm sắc coi độ sáng là một trong những sự phân biệt mạnh mẽ nhất về mặt tri giác giữa các âm thanh[14] và chính thức hóa nó về mặt âm học như một chỉ báo về lượng nội dung tần số cao trong một âm thanh, sử dụng một thước đo như trọng tâm phổ (spectral centroid).


Tài Liệu Tham Khảo
  1.  Erickson 1975, p. 7.
  2.  Abbado, Adriano (1988). “Perceptual Correspondences: Animation and Sound”. MS Thesis. Cambridge: Massachusetts Institute of Technology. p. 3.
  3.  Acoustical Society of America Standards Secretariat (1994). “Acoustical Terminology ANSI S1.1–1994 (ASA 111-1994)”. American National Standard. ANSI / Acoustical Society of America.
  4.  Erickson 1975, p. 5.
  5.  Erickson 1975, p. 6.
  6.  Sethares, William (1998). Tuning, Timbre, Spectrum, Scale]. Berlin, London, and New York: Springer. pp. 6, 211, 318. ISBN 3-540-76173-X.
  7.  Macdonald, Hugh. (1969). Berlioz Orchestral Music. BBC Music Guides. London: British Broadcasting Corporation. p. 51. ISBN 9780563084556.
  8.  Latham, Peter. (1926) “Wagner: Aesthetics and Orchestration”. Gramophone (June): [page needed].
  9.  Samson, Jim (1977). Music in Transition: A Study of Tonal Expansion and Atonality, 1900–1920. New York City: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-02193-9.
  10.  Del Mar, Norman (1980). Mahler’s Sixth Symphony: A Study. London: Eulenburg.
  11.  Luce, David A. (1963). “Physical Correlates of Nonpercussive Musical Instrument Tones”, Ph.D. dissertation. Cambridge: Massachusetts Institute of Technology.
  12.  Erickson 1975, p. 11.
  13.  Grey, John M. (1977). “Multidimensional perceptual scaling of musical timbres”. The Journal of the Acoustical Society of America. 61 (5). Acoustical Society of America (ASA): 1270–1277. Bibcode:1977ASAJ…61.1270G. doi:10.1121/1.381428. ISSN 0001-4966. PMID 560400.
  14.  Wessel, David (1979). “Low Dimensional Control of Musical Timbre”. Computer Music Journal 3:45–52. Rewritten version, 1999, as “Timbre Space as a Musical Control Structure“.
  15.  Lakatos, Stephen (2000). “A common perceptual space for harmonic and percussive timbres”. Perception & Psychophysics. 62 (7). Springer Science and Business Media LLC: 1426–1439. doi:10.3758/bf03212144. ISSN 0031-5117. PMID 11143454. S2CID 44778763.
  16.  Peeters, G. (2003) “A Large Set of Audio Features or Sound Description (Similarity and Classification) in the CUIDADO Project”.[full citation needed]
  17.  Pollard, H. F., and E. V. Jansson (1982) A Tristimulus Method for the Specification of Musical Timbre. Acustica 51:162–71.

Bài viết được tổng hợp và biên soạn bởi công ty THE SUN SYMPHONY với mục đích chia sẻ kiến thức, gợi mở tư duy đúng và cung cấp thông tin tham khảo cho người đọc. Nội dung đã được chọn lọc và hệ thống hóa theo góc nhìn chuyên môn, phù hợp với định hướng phát triển từ nội lực âm nhạc của công ty.

Share:

Facebook
Twitter
Pinterest
LinkedIn
Footer Demo – The Sun Symphony