Boy soprano (Giọng nam cao trẻ em)
Boy soprano (Tiếng Anh – Anh và đặc biệt là Anh – Mỹ) hay Boy treble (chỉ dùng trong Tiếng Anh – Anh) là thuật ngữ chỉ một ca sĩ nam trẻ tuổi sở hữu giọng hát nằm trong âm vực soprano (nữ cao). Âm vực này thường vẫn được gọi là âm vực treble (giọng kim/giọng cao), bất kể độ tuổi của người hát.
Lưu ý: Đối với các nam ca sĩ trưởng thành có thể hát được âm vực soprano, xem bài: Sopranist (Nam ca sĩ giọng soprano).
Phân loại giọng hát
Nguồn gốc
Trong các truyền thống phụng vụ của Giáo hội Anh (Anglican) và Công giáo Anh (nơi mà trẻ em gái và phụ nữ trước đây không hát trong các ca đoàn nhà thờ), các ca viên nam nhỏ tuổi thường được gọi là “trebles” thay vì “boy sopranos”, nhưng ngày nay thuật ngữ “boy trebles” đang ngày càng trở nên phổ biến (các bé gái có giọng cao cũng được gọi là trebles).
Thuật ngữ “treble” bắt nguồn từ chữ Latin triplum, được sử dụng trong các bản thánh ca (motet) thế kỷ 13 và 14 để chỉ âm vực thứ ba và cao nhất, được hát phía trên bè tenor (bè giữ giai điệu chính) và bè alto. Một thuật ngữ khác cho âm vực này là superius. Bản thân thuật ngữ “treble” được sử dụng lần đầu tiên vào thế kỷ 15. Các giọng treble có âm vực trung bình từ A3 đến F5 (220–700 Hz).
Thuật ngữ boy soprano bắt nguồn từ Henry Stephen Cutler (1825–1902), một học giả và là ca trưởng của Ca đoàn Cecilian tại New York. Ông đã sử dụng thuật ngữ này cho cả các thành viên ca đoàn và các nghệ sĩ solo (vốn là các ca viên nhà thờ) khi tổ chức các buổi hòa nhạc tại các hội trường công cộng. Lần sử dụng sớm nhất được tìm thấy có thể bắt nguồn từ một liên hoan hợp xướng tại Irving Hall, New York, vào tháng 5 năm 1866.
Âm vực ngắn ngủi
Hầu hết các giọng treble có một âm vực thoải mái từ nốt La dưới “Do trung” (A3, 220 Hz) đến nốt Fa nằm trên “Do trung” một quãng tám rưỡi (F5, 698 Hz), tương ứng đại khái với âm vực của giọng nam trung (baritone) người lớn nhưng cao hơn một quãng tám.
Một số tác phẩm yêu cầu các nốt cao hơn; kho tàng thánh ca của Giáo hội Anh – vốn là nơi đào tạo nhiều giọng treble – thường xuyên yêu cầu nốt Sol (G5, 784 Hz) và La (A5, 880 Hz). Tuy nhiên, một số giọng treble có thể mở rộng giọng hát của mình cao hơn trong giọng ngực/giọng thật (modal register) lên đến nốt “Đố cao” (High C / C6, 1046 Hz). Nốt Đố cao được coi là nốt xác định của loại giọng soprano.
Ví dụ về các nốt cao có thể thấy trong đoạn solo của bè treble ở phần đầu bản Magnificat giọng Sol của Stanford, bè bè (descant) của David Willcocks viết cho giai điệu của Mendelssohn trong bài thánh ca Hark, the Herald Angels Sing, đoạn solo thậm chí còn cao hơn trong bài Miserere của Gregorio Allegri, và phần bè treble trong Nunc Dimittis thuộc bộ Evening Canticles của Tippett viết cho Đại học St John, Cambridge. Nhiều giọng treble cũng có thể đạt tới các nốt cao hơn bằng cách sử dụng giọng sáo (whistle register), nhưng kỹ thuật này hiếm khi được yêu cầu, và việc viết nhạc trên nốt Đố cao (C6) là rất hiếm trong bất kỳ loại hình âm nhạc hợp xướng nào.
Khi một cậu bé đến gần và bắt đầu trải qua tuổi dậy thì, chất lượng giọng hát của cậu ngày càng trở nên khác biệt so với giọng của các bé gái. Giọng hát bắt đầu có độ vang nam tính trước khi cao độ bị hạ xuống, dẫn đến một giai đoạn chuyển tiếp (liminal stage) mà cậu bé có thể hát ở âm vực cao với một âm sắc độc đáo. Giai đoạn ngắn ngủi này, với âm vực cao và màu sắc giọng đặc biệt, là cơ sở cho việc sử dụng giọng nam cao trẻ em trong cả âm nhạc phụng vụ và âm nhạc thế tục ở phương Tây và những nơi khác.
Đôi khi, các cậu bé đã thay đổi giọng vẫn có thể tiếp tục hát ở âm vực soprano trong một khoảng thời gian. Giai đoạn này kết thúc khi thanh quản của cậu bé tiếp tục phát triển và với sự vỡ giọng, cậu trở nên không thể hát các nốt cao nhất mà các tác phẩm âm nhạc yêu cầu.
Người ta quan sát thấy rằng các giọng nam cao trẻ em thời xưa trung bình thường lớn tuổi hơn so với thời hiện đại. Ví dụ, Franz Joseph Haydn được coi là một giọng nam cao trẻ em xuất sắc cho đến tận tuổi thiếu niên, và Ernest Lough đã 15 tuổi khi lần đầu tiên thu âm bài hát nổi tiếng “Hear My Prayer” (vào ngày 5 tháng 4 năm 1927), giọng của ông không trầm xuống cho đến khoảng năm 1929, khi ông 17 hoặc 18 tuổi. Tuy nhiên, việc một nam giới hát giọng soprano với giọng chưa vỡ ở độ tuổi giữa đến cuối tuổi thiếu niên hiện nay là khá hiếm.
Ở các nước phát triển, tuổi dậy thì có xu hướng bắt đầu sớm hơn (có thể do sự khác biệt trong chế độ ăn uống, bao gồm sự sẵn có nhiều hơn của protein và vitamin). Cũng ngày càng có nhiều người biết rằng phong cách hát và đào tạo giọng nói trong các nhà thờ lớn đã thay đổi đáng kể trong thế kỷ qua, khiến các cậu bé khó tiếp tục hát soprano quá tuổi 13 hoặc 14, trong đó việc nâng cao độ chuẩn (concert pitch) cũng là một yếu tố.
Việc vỡ giọng sớm do tuổi dậy thì đến sớm hơn trong thời gian gần đây đang gây ra vấn đề nghiêm trọng cho các ca trưởng.
Mặt khác, một số nhà nghiên cứu âm nhạc tranh luận về việc tuổi dậy thì đến sớm hơn. Họ cho rằng không có bằng chứng đáng tin cậy nào về bất kỳ sự thay đổi đáng kể nào trong độ tuổi trưởng thành của các cậu bé trong 500 năm qua hoặc thậm chí xa hơn. Một phản bác lại quan điểm này là sự khan hiếm các ghi chép lịch sử về những cậu bé 14 tuổi có râu, sự gia tăng tỷ lệ chẩn đoán dậy thì sớm, và sự sẵn có của liệu pháp thay thế testosterone mà nhiều bậc cha mẹ của các cậu bé bị dậy thì muộn hoặc có tình trạng liên giới tính lựa chọn thực hiện.
Các giọng nam cao trẻ em đáng chú ý (Notable boy sopranos)
-
Billie Joe Armstrong (thủ lĩnh ban nhạc Green Day) đã thu âm một bài hát có tựa đề “Look For Love” khi mới 5 tuổi. Hiện anh là một giọng nam cao (tenor).
-
Peter Auty đã hát phiên bản gốc của bài hát “Walking in the Air” của Howard Blake cho bộ phim hoạt hình năm 1982 The Snowman.
-
Justin Bieber lần đầu trở nên nổi tiếng với tư cách là một boy soprano với giọng hát nghe như “nữ giới”. Đầu năm 2011, giọng của anh trầm xuống từ giọng treble cao vút thời thơ ấu thành giọng nam cao (tenor) như hiện nay.
-
Bobby Breen là một diễn viên nhí người Mỹ gốc Canada, nổi tiếng nhờ ca hát vào khoảng năm 1935, khi mới 9 tuổi. Cậu đã hát trong một số bộ phim Hollywood, bao gồm Let’s Sing Again và Rainbow on the River. Giọng của cậu thay đổi ở tuổi 13 vào năm 1940, sau đó trở lại với tư cách là một giọng nam cao vào những năm 1950 và 60.
-
Tim Curry.
-
Max Emmanuel Cenčić trở nên nổi tiếng tại quê nhà Croatia khi mới 6 tuổi sau khi hát aria coloratura (giọng màu sắc) của Nữ hoàng Đêm “Der Hölle Rache” từ vở opera Cây sáo thần của Mozart trên truyền hình Zagreb năm 1982. Năm 1987, Cenčić đã hát bản Frühlingsstimmen cực khó tại Belgrade khi mới 11 tuổi. Cenčić đã làm việc như một nam ca sĩ giọng soprano (sopranist) trong một thời gian ngắn ngay cả sau khi vỡ giọng, nhưng cuối cùng đã đào tạo lại thành một giọng phản nam cao (countertenor) và gặt hái thành công.
-
Daniel Furlong đã chiến thắng mùa thứ ba và cũng là mùa cuối cùng của chương trình The All Ireland Talent Show và sau đó phát hành album có tên Voice of an Angel.
-
Roy Goodman trở nên nổi tiếng với tư cách là nghệ sĩ solo giọng treble 12 tuổi trong bản thu âm tháng 3 năm 1963 tác phẩm Miserere của Allegri với Ca đoàn King’s College, Cambridge, dưới sự chỉ huy của David Willcocks.
-
David Hemmings bắt đầu sự nghiệp với tư cách là một giọng treble cho Benjamin Britten và được biết đến nhiều nhất với việc tạo ra vai Miles trong vở opera The Turn of the Screw của Britten.
-
Michael Jackson trở nên nổi tiếng khi còn nhỏ cùng với các anh em của mình với tư cách là thành viên của The Jackson 5. Giữa năm 1971 và 1975, giọng của ông trầm xuống từ boy soprano thành giọng nam cao trữ tình (lyric tenor).
-
Andrew Johnston trở nên nổi tiếng khi hát trong mùa 2 của Britain’s Got Talent và sau đó phát hành album One Voice. Hiện anh là một ca sĩ opera giọng nam cao/nam trung cao do giọng hát đã trầm xuống.
-
Aled Jones, một giọng treble nổi tiếng thế giới người xứ Wales, đã hát bản cover “Walking in the Air” vào năm 1985 cho quảng cáo của Toys “R” Us dù hay bị nhầm là ca sĩ gốc trong phim hoạt hình The Snowman. Hiện nay anh hát ở âm vực nam trung (baritone).
-
Frankie Lymon trở thành ca sĩ nổi tiếng khi thu âm “Why Do Fools Fall in Love” với nhóm nhạc nam thập niên 1950 The Teenagers và vẫn nổi tiếng sau năm 1957 với tư cách nghệ sĩ solo. Khi bước sang tuổi 17 vào năm 1959, giọng của anh đã chuyển sang giọng nam cao thấp (low tenor).
-
Bruno Mars đã biểu diễn như một người đóng giả Elvis khi còn nhỏ. Hiện anh là một giọng nam cao (high tenor).
-
Erwin Gutawa đóng vai Iwan và hát trong bộ phim Indonesia năm 1973 Sebatang Kara. Sau khi vỡ giọng khi lớn lên, Gutawa trở thành một nhạc trưởng.
-
Jean-Baptiste Maunier đóng vai Pierre Morhange và hát trong bộ phim Pháp năm 2004 Les Choristes (còn được gọi là The Chorus).
-
Joseph McManners lần đầu tiên được biết đến khi đóng vai chính trong một vở nhạc kịch địa phương Oliver! của Lionel Bart. Sau đó, cậu đã chiến thắng cuộc thi của BBC để đóng vai chính trong Hoàng tử bé của Rachel Portman. Cậu cũng được biết đến với các bản trình diễn “Bright Eyes” của Mike Batt, “Circle of Life” từ Vua sư tử và “In Dreams” của Howard Shore.
-
Liam McNally trở nên nổi tiếng khi lọt vào Top 10 mùa 4 của Britain’s Got Talent sau khi khiến khán giả trầm trồ và gây ấn tượng với giám khảo khó tính Simon Cowell. Hiện anh là một ca sĩ giọng nam trung, và tính đến năm 2015, đang theo học tại Đại học Âm nhạc Hoàng gia miền Bắc (Royal Northern College of Music).
-
Paul Miles-Kingston nổi danh khi hát với tư cách là một trong những nghệ sĩ solo trong tác phẩm hợp xướng Requiem của Andrew Lloyd Webber cùng với soprano Sarah Brightman và tenor Plácido Domingo. Tính đến năm 2010, Miles-Kingston làm việc như một giáo viên âm nhạc.
-
Paul Phoenix đã hát bài hát chủ đề cho bộ phim Tinker Tailor Soldier Spy của BBC khi còn là ca viên của Nhà thờ St. Paul và hiện là một ca sĩ nam cao, từng là thành viên của nhóm a cappella The King’s Singers trong 17 năm.
-
Keith Richards (của The Rolling Stones) đã hát trong một bộ ba giọng treble cho Nữ hoàng Elizabeth II tại Tu viện Westminster vào những năm 1950.
-
Aksel Rykkvin được các nhà phê bình coi là một trong những giọng nam cao trẻ em xuất sắc nhất, nổi tiếng với các bản trình diễn các aria thời kỳ Baroque cũng như các album đứng đầu bảng xếp hạng Aksel! (2016) và Light Divine (2018). Tính đến năm 2018, Rykkvin biểu diễn với giọng nam trung (baritone).
-
Andrew Swait đã đi lưu diễn, biểu diễn trực tiếp và thu âm phòng thu với tư cách là ca viên cho The Choirboys và là một nghệ sĩ solo.
-
Anthony Way đóng vai Henry và hát trong loạt phim ngắn The Choir, dựa trên cuốn tiểu thuyết cùng tên của Joanna Trollope.
-
James Westman được biết đến là cậu bé đầu tiên biểu diễn bài hát “Child’s View of Heaven” từ Giao hưởng số 4 của Gustav Mahler. Cậu cũng đã lưu diễn với tư cách là boy soprano với Ba dàn hợp xướng nam (Paris, Mỹ và Vienna). Hiện anh là một ca sĩ opera giọng nam trung thành công.
-
Châu Thâm (Zhou Shen), một ca sĩ nổi tiếng của Trung Quốc được biết đến nhiều nhất với bài hát Đại Ngư (Big Fish), mặc dù đã qua tuổi dậy thì, vẫn tiếp tục hát ở hoặc gần âm vực soprano.
-
Nick Jonas (của nhóm Jonas Brothers) bắt đầu biểu diễn trên sân khấu Broadway từ năm 7 tuổi và năm 12 tuổi đã phát hành một album solo mang tên Nicholas Jonas trước khi thành lập ban nhạc với các anh em của mình. Giọng hát thời kỳ đầu của anh được so sánh với Stevie Wonder và Michael Jackson thời trẻ.
-
Jacob Collier, hiện là một nhạc sĩ, nhạc sĩ sáng tác, nhà soạn nhạc và nhà phối khí nổi tiếng, đã từng đóng vai Miles trong vở The Turn of the Screw của Benjamin Britten trong ba tác phẩm riêng biệt khi còn nhỏ. Kể từ đó, anh đã trích dẫn Britten là người có ảnh hưởng lớn đến cách tiếp cận hòa âm của riêng mình.
References
- “Definition of ‘boy soprano’ – Collins English Dictionary”. www.collinsdictionary.com. Retrieved 4 February 2019.
- “BBC Bitesize – GCSE Music – Music for voices”. Archived from the original on 7 June 2019. Retrieved 8 January 2019.
- Harvard Dictionary of Music, p.796 and 904
- Due to the tradition of not using girls in church choirs, boy sopranos are often still simply called “trebles” even when the gender of the singers is not mentioned, but girls with high voices are trebles too. Even the Concise Oxford Dictionary of Music makes this mistake on p. 689 (A boy soprano is known as a treble.) though it points out on p. 746 that all children with high voices are known as trebles.
- Taylor, Eric (1991). The AB guide to music theory (Reprinted 2011 ed.). London: Associated Board of the Royal Schools of Music. p. 106. ISBN 978-1-85472-447-2.
- Westrup, Jack; Harrison, Frank Llewellyn; Wilson, Conrad (1985). Collins encyclopaedia of music (Completely revised [ed.] ed.). London: Chancellor. p. 556. ISBN 0-907486-50-9.
- Skeat, Walter W. (2005). An Etymological Dictionary of the English Language. Mineola, N.Y.: Dover Publications. p. 662. ISBN 0-486-44052-4.
- “Children Singing Voice – Youthful Voices! | Your Personal Singing Guide”. Your Personal Singing Guide | Personal Singing Guide with Online Lessons and Tips for Singers and Vocalists!. 12 May 2013. Retrieved 9 September 2022.
- “The Boy Choir & Soloist Directory – Featured Boy Sopranos and Trebles”. Archived from the original on 30 May 2012. Retrieved 7 March 2008.
- Willis, Elizabeth C.; Kenny, Dianna T. (2008). “Effect of Voice Change on Singing Pitch Accuracy in Young Male Singers” (PDF). Journal of Interdisciplinary Music Studies. 2 (1&2): 111–119. Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 9 February 2015.
- “Developing Voice presentation” (PDF). vocalprocess.co.uk. Archived from the original (PDF) on 8 September 2008.
- McKinney, James (1994). The Diagnosis and Correction of Vocal Faults. Genovex Music Group. ISBN 978-1-56593-940-0.
- “”Trebles”. Professor Martin Ashley”. www.martin-ashley.com. Archived 3 June 2016 at the Wayback Machine
- “Boys Now Hitting Puberty Earlier, Reshuffling Boys’ Choirs”. Popular Science. 12 November 2013. Retrieved 9 September 2022.
- Weil, Elizabeth (8 November 2013). “Where Have All the Sopranos Gone?”. The New York Times. ISSN 0362-4331. Retrieved 9 September 2022.
- “Ernest Lough (b. November 17, 1911)”. The Boy Choir & Soloist Directory.
- “Boy Sopranos and Early Onset of Puberty”. the world in words. 24 December 2012. Retrieved 9 September 2022.
- “Why is puberty starting younger?”. the Guardian. 4 November 2013. Retrieved 9 September 2022.
- Copping, Jasper; Mole, Graham (9 October 2010). “Choirs in deep trouble over voices breaking early”. The Daily Telegraph.
- Beet, Stephen R. (2005). The Better Land – Great Boy Sopranos of the 20th Century. Rectory Press. ISBN 1903698146. OCLC 654588629.[page needed]
- Ashley, Martin (2010). How High Should Boys Sing? Gender, Authenticity and Credibility in the Young Male Voice. Ashgate Publishing. ISBN 9781409493914.[page needed]
- Childers, Chad (19 July 2015). “Hear 5-Year-Old Billie Joe Armstrong Singing ‘Look for Love'”. Loudwire.
- Kreps, Daniel (19 May 2009). “Green Day Rip into “Breakdown,” Fan Favorites at NYC Club Show”. Rolling Stone.
- Gnerre, Sam (29 November 2013). “Billie Joe Armstrong and Norah Jones work magic on Everly Brothers tribute”. Daily Breeze.
- Graham, George (27 November 2013). “George Graham Reviews Billy Joe Armstrong and Norah Jones’ “Foreverly””. Graham Weekly Album Review #1751.
- Carpenter, Julie (26 December 2007). “Aled: Not such a choirboy”. Express.co.uk. Retrieved 4 February 2019.
- Ashley, Martin (29 April 2016). How High Should Boys Sing?: Gender, Authenticity and Credibility in the Young Male Voice. Routledge. ISBN 9781317120858. Retrieved 4 February 2019 – via Google Books.
- “Justin Bieber and Other Famous Boy Sopranos”. Itchy Fish. 17 August 2010. Archived 7 January 2018 at the Wayback Machine
- Roberts, Soraya (9 February 2011). “Justin Bieber voice drop OK with record label, IDJ, thanks to Usher puberty crisis in 1994”. New York Daily News. Retrieved 9 September 2022.
- Elaina R. (23 July 2021). “20 Baritone Pop Songs”. TakeLessons.
- Barnes, Mike (22 September 2016). “Bobby Breen…Dies at 88”. The Hollywood Reporter.
- Bergan, Ronald (27 September 2016). “Bobby Breen Obituary”. The Guardian.
- “Max Emanuel Cencic: Biography”. Decca. Retrieved 8 January 2023.
- Max Emanuel Cencic (18 March 2016), MAX EMANUEL CENCIC boy soprano – Frühlingsstimmen, archived from the original on 12 December 2021, retrieved 6 June 2019
- Roddy, Michael (22 April 2015). “Countertenor Cencic on ‘Genderisation’ in Society”. Reuters.
- O’Connor, Anne Marie (22 March 2011). “County Wexford’s Daniel Furlong…Show”. Gorey Guardian.
- Furlong, Daniel. “Voice of an Angel CD Hand-signed by Daniel”. Celtic Thunder. Retrieved 15 January 2023.
- Pound, Jeremy (18 February 2015). “The Best Recordings of Allegri’s Miserere”. Classical-Music.com.
- Bridcut, John (5 June 2006). “The End of Innocence”. The Independent. Retrieved 9 September 2022.
- “Voices of Angels: Child Stars”. The Telegraph. 17 November 2010. Retrieved 9 September 2022.
- Hennessey, Lauri (14 July 2009). “Remembering Michael Jackson at his best, as a young soprano”. Beachcomber.
- Brackett, Nathan; Hoard, Christian (2004). The Rolling Stone Album Guide. Fireside. ISBN 978-0-7432-0169-8.
- Besel, Peter (2 December 2018). “Frankie Lymon and The Teenagers (1954-57)”. BlackPast.
- Johnson, Gary (21 December 2020). “Frankie Lymon’s Tombstone Blues 2: The Downside”. Michigan Rock and Roll Legends.
- Hinckley, David (30 August 1998). “‘Fool’ Short on Facts…Not Being Truthful”. New York Daily News. Retrieved 14 January 2023.
- Ward, Brian (6 July 1998). Just My Soul Responding: Rhythm and Blues, Black Consciousness, and Race Relations. University of California Press. p. 83. Retrieved 4 February 2019 – via Internet Archive.
frankie lymon deep tenor.
- Hiatt, Brian (10 May 2013). “Bruno Mars: The Golden Child”. Rolling Stone.
- Moniz, Melissa (14 April 2010). “Starring Bruno Mars | MidWeek Cover Story”. MidWeek. Retrieved 9 September 2022.
- “Little ‘Bruno’ rocked the Aloha Bowl in 1990”. Hawaii News Now. 4 February 2014.
- Hyman, Dan (12 December 2012). “Bruno Mars, ‘Unorthodox Jukebox’ (Atlantic)”. Spin.
- “Keseimbangan Erwin Gutawa”. Kompas. 19 March 2000. Archived from the original on 29 September 2007. Retrieved 15 November 2023.
- Billboard Staff (8 January 2005). “Les ChoristesLes Petits Chanteurs de Saint-Marc; Nicolas Porte, director; Jean-Baptiste Maunier, soloist”. Billboard. Retrieved 4 February 2019.
- “‘Chorus’ Strikes A Personal Chord (washingtonpost.com)”. www.washingtonpost.com. Retrieved 9 September 2022.
- “Joseph McManners In Dreams Sony/BMG 82876726092 [WK]: Classical CD Reviews- July 2006 MusicWeb-International”. www.musicweb-international.com. Retrieved 9 September 2022.
- “Why Liam McNally is Looking Forward to his Big Break”. www.manchestereveningnews.co.uk. 11 January 2013.
- Kehoe, Michael (16 March 2015). “Liam McNally – soprano sings Danny Boy”. Ireland Calling. Retrieved 9 September 2022.
- Shales, Tom (5 April 1985). “Respectful ‘Requim'”. Washington Post. ISSN 0190-8286. Retrieved 9 September 2022.
- Snelson, John (2004). Andrew Lloyd Webber. Yale University Press. ISBN 978-0-300-15113-8.
- “Paul Phoenix is MC’s 2016 Artist-in-Residence”. Maryville College: MC News. 16 December 2015.
- Lewis, Sean (26 April 2018). “Aksel Rykkvin – from Boy to Man”. Fjord Classics (in Norwegian Bokmål). Retrieved 6 June 2019.
- “Andrew Swait”. Signum Records. Retrieved 4 January 2024.
- Irving, Cathy (2 June 2017). “Baritone James Westman hosts This Is My Music”. CBC Music. Retrieved 4 February 2019.
- Mazey, Steven (15 April 2014). “‘Canadian baritone [James Westman] has made the opera his own after many performances”. bowmanmedia.ca. Retrieved 4 February 2019.
- “【HD】周深 – 大魚 [歌詞字幕][動畫電影《大魚海棠》印象曲][完整高清音質] Big Fish & Begonia Theme Song (Zhou Shen – Big Fish)”. YouTube. 20 May 2016.
- “《明星大侦探》之前的《恐怖童谣》系列都是”周深”唱的?! Nznd新一季主题演唱会周深《天堂岛之歌》代入感爆棚【综艺风向标】”. YouTube. 17 December 2020.
- “Nicholas Jonas CD Reviews”. Nicholas Jonas Broadway Fansite.
- Jacob Collier Masterclass en NEMPLA – Parte 3 de 5, 19 December 2018, retrieved 25 August 2023
Bài viết được tổng hợp và biên soạn bởi công ty THE SUN SYMPHONY với mục đích chia sẻ kiến thức, gợi mở tư duy đúng và cung cấp thông tin tham khảo cho người đọc. Nội dung đã được chọn lọc và hệ thống hóa theo góc nhìn chuyên môn, phù hợp với định hướng phát triển từ nội lực âm nhạc của công ty.
📩 Liên hệ với The Sun Symphony để được tư vấn về lộ trình học tập phù hợp: