Lý thuyết tập hợp (âm nhạc)
Lý thuyết tập hợp âm nhạc (Musical set theory) cung cấp các khái niệm để phân loại các đối tượng âm nhạc và mô tả mối quan hệ giữa chúng. Howard Hanson là người đầu tiên trình bày chi tiết nhiều khái niệm này để phân tích âm nhạc giọng điệu (tonal music). Các nhà lý thuyết khác, tiêu biểu là Allen Forte, đã phát triển thêm lý thuyết này để phân tích âm nhạc vô điệu (atonal music), dựa trên lý thuyết mười hai âm (twelve-tone theory) của Milton Babbitt. Các khái niệm của lý thuyết tập hợp âm nhạc mang tính tổng quát cao và có thể áp dụng cho cả phong cách giọng điệu lẫn vô điệu trong bất kỳ hệ thống điều chỉnh bình quân (equal temperament) nào, và ở một mức độ nào đó, còn rộng hơn thế.
Một nhánh của lý thuyết tập hợp âm nhạc xử lý các bộ sưu tập (tập hợp và hoán vị) của các cao độ (pitches) và lớp cao độ (pitch classes) – được gọi là lý thuyết tập hợp lớp cao độ (pitch-class set theory). Các tập hợp này có thể có thứ tự hoặc không có thứ tự, và có thể liên hệ với nhau bằng các phép toán âm nhạc như dịch giọng/chuyển vị (transposition), đảo ảnh (melodic inversion), và phần bù (complementation). Một số nhà lý thuyết cũng áp dụng các phương pháp của lý thuyết tập hợp âm nhạc vào việc phân tích tiết tấu.
Ví dụ về quan hệ Z (Z-relation) trên hai tập hợp cao độ, được phân tích như là (hoặc suy ra từ) Z17, với các quãng giữa các lớp cao độ được dán nhãn để dễ so sánh giữa hai tập hợp và vectơ quãng chung của chúng là 212320.
So sánh với lý thuyết tập hợp toán học
Mặc dù lý thuyết tập hợp âm nhạc thường được cho là liên quan đến việc áp dụng lý thuyết tập hợp toán học vào âm nhạc, nhưng có nhiều sự khác biệt giữa phương pháp và thuật ngữ của hai lĩnh vực này. Ví dụ, các nhạc sĩ sử dụng các thuật ngữ dịch giọng (transposition) và đảo ảnh (inversion), trong khi các nhà toán học sẽ sử dụng phép tịnh tiến (translation) và phép đối xứng/phản xạ (reflection). Hơn nữa, khi lý thuyết tập hợp âm nhạc đề cập đến các tập hợp có thứ tự (ordered sets), toán học thường gọi là các bộ (tuples) hoặc chuỗi (sequences).
Ngoài ra, lý thuyết tập hợp âm nhạc liên quan chặt chẽ hơn đến lý thuyết nhóm (group theory) và tổ hợp (combinatorics) so với lý thuyết tập hợp toán học (vốn quan tâm đến các vấn đề như kích thước khác nhau của các tập hợp vô hạn). Trong tổ hợp, một tập hợp con không có thứ tự của n đối tượng (như các lớp cao độ) được gọi là một tổ hợp (combination), và một tập hợp con có thứ tự được gọi là một chỉnh hợp hoặc hoán vị (permutation). Lý thuyết tập hợp âm nhạc nên được xem như một ứng dụng của tổ hợp vào lý thuyết âm nhạc hơn là một nhánh của lý thuyết tập hợp toán học. Mối liên hệ chính của nó với lý thuyết tập hợp toán học là việc sử dụng từ vựng của lý thuyết tập hợp để nói về các tập hợp hữu hạn.
Các loại tập hợp
Khái niệm cơ bản của lý thuyết tập hợp âm nhạc là tập hợp (âm nhạc), là một bộ sưu tập không có thứ tự của các lớp cao độ. Chính xác hơn, một tập hợp lớp cao độ (pitch-class set) là một biểu diễn số học bao gồm các số nguyên phân biệt (tức là không trùng lặp). Các phần tử của một tập hợp có thể biểu hiện trong âm nhạc dưới dạng các hợp âm đồng thời, các âm nối tiếp nhau (như trong giai điệu), hoặc cả hai. Quy ước ký hiệu thay đổi tùy theo tác giả, nhưng các tập hợp thường được đặt trong dấu ngoặc nhọn: {} hoặc dấu ngoặc vuông: [].
Một số nhà lý thuyết sử dụng dấu ngoặc nhọn góc \langle \dots \rangle để biểu thị các chuỗi có thứ tự, trong khi những người khác phân biệt các tập hợp có thứ tự bằng cách tách các số bằng khoảng trắng.
-
Ví dụ: Tập hợp không thứ tự của các lớp cao độ 0, 1 và 2 (tương ứng trong trường hợp này là Đô, Đô thăng, và Rê) có thể được ký hiệu là {0,1,2}.
-
Chuỗi có thứ tự Đô – Đô thăng – Rê sẽ được ký hiệu là \langle 0,1,2 \rangle hoặc (0,1,2).
Mặc dù Đô (C) được coi là số 0 trong ví dụ này, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Ví dụ, một tác phẩm (dù là giọng điệu hay vô điệu) với trung tâm cao độ rõ ràng là Fa (F) có thể được phân tích hữu ích nhất với F được đặt là 0 (trong trường hợp đó {0,1,2} sẽ đại diện cho Fa, Fa thăng và Sol).
Mặc dù các nhà lý thuyết tập hợp thường xem xét các tập hợp của các lớp cao độ trong hệ thống bình quân, nhưng cũng có thể xem xét các tập hợp của cao độ thực, các lớp cao độ phi bình quân, các điểm khởi đầu tiết tấu, hoặc “lớp phách” (beat classes).
Tên gọi theo số lượng phần tử (Cardinality):
-
Tập hợp 2 phần tử: Dyads (Bộ hai)
-
Tập hợp 3 phần tử: Trichords (Bộ ba – đôi khi gọi là “triads”, nhưng dễ nhầm lẫn với ý nghĩa truyền thống là hợp âm ba).
-
Các tập hợp có lực lượng lớn hơn: Tetrachords (Bộ bốn), Pentachords (Bộ năm), Hexachords (Bộ sáu), Heptachords (Bộ bảy), Octachords (Bộ tám), Nonachords (Bộ chín), Decachords (Bộ mười), Undecachords (Bộ mười một), và cuối cùng là Dodecachord (Bộ mười hai).
Các phép toán cơ bản
Đảo ảnh lớp cao độ: Tập hợp 234te được phản chiếu qua trục 0 để trở thành t9821.
Các phép toán cơ bản có thể thực hiện trên một tập hợp là dịch giọng/chuyển vị (transposition) và đảo ảnh (inversion). Các tập hợp có quan hệ chuyển vị hoặc đảo ảnh được gọi là có quan hệ chuyển vị hoặc có quan hệ đảo ảnh, và thuộc cùng một lớp tập hợp (set class).
Vì chuyển vị và đảo ảnh là các phép đẳng cự (isometries) trong không gian lớp cao độ, chúng bảo toàn cấu trúc quãng của một tập hợp, ngay cả khi chúng không bảo toàn tính chất âm nhạc (tức là thực tế vật lý) của các phần tử trong tập hợp. Đây có thể được coi là tiên đề trung tâm của lý thuyết tập hợp âm nhạc. Trong thực tế, phân tích âm nhạc theo lý thuyết tập hợp thường bao gồm việc xác định các mối quan hệ chuyển vị hoặc đảo ảnh không rõ ràng giữa các tập hợp tìm thấy trong một tác phẩm.
Một số tác giả cũng xem xét các phép toán phần bù (complementation) và phép nhân (multiplication).
Vì phần bù và phép nhân không phải là phép đẳng cự của không gian lớp cao độ, chúng không nhất thiết bảo toàn tính chất âm nhạc của các đối tượng mà chúng biến đổi. Các tác giả khác, như Allen Forte, đã nhấn mạnh quan hệ Z (Z-relation), tồn tại giữa hai tập hợp chia sẻ cùng một tổng nội dung quãng, hay vectơ quãng (interval vector) – nhưng không tương đương về mặt chuyển vị hay đảo ảnh. Một tên gọi khác cho mối quan hệ này, được Hanson sử dụng, là “đồng phân” (isomeric).
Các phép toán trên các chuỗi lớp cao độ có thứ tự cũng bao gồm chuyển vị và đảo ảnh, cũng như nghịch hành (retrograde – đi giật lùi) và xoay/luân phiên (rotation).
Chuyển vị và đảo ảnh có thể được biểu diễn dưới dạng các phép toán số học sơ cấp:
-
Nếu x là một số đại diện cho một lớp cao độ, phép chuyển vị của nó thêm n bán cung được viết là: T_n = x + n \pmod{12}.
-
Phép đảo ảnh tương ứng với sự phản xạ qua một điểm cố định trong không gian lớp cao độ. Nếu x là một lớp cao độ, phép đảo ảnh với chỉ số n được viết là: I_n = n – x \pmod{12}.
Quan hệ tương đương
“Để một quan hệ trong tập hợp S là một quan hệ tương đương [trong đại số], nó phải thỏa mãn ba điều kiện: nó phải có tính phản xạ (reflexive), đối xứng (symmetrical), và bắc cầu (transitive)”. “Thực tế, một khái niệm không chính thức về sự tương đương luôn là một phần của lý thuyết và phân tích âm nhạc. Tuy nhiên, lý thuyết tập hợp lớp cao độ (PC set theory) tuân thủ các định nghĩa chính thức về sự tương đương.”
Các lớp tập hợp Chuyển vị và Phép đảo (Transpositional and Inversional Set Classes)
Hai tập hợp có quan hệ chuyển vị được cho là thuộc cùng một lớp tập hợp chuyển vị (T_n). Hai tập hợp có quan hệ chuyển vị hoặc phép đảo (inversion) được cho là thuộc cùng một lớp tập hợp chuyển vị/phép đảo (phép đảo được ký hiệu là T_nI hoặc I_n).
Các tập hợp thuộc cùng một lớp tập hợp chuyển vị thường có âm hưởng rất giống nhau; trong khi đó, các tập hợp thuộc cùng một lớp tập hợp chuyển vị/phép đảo có thể bao gồm hai hợp âm cùng loại nhưng ở các giọng (key) khác nhau. Điều này khiến chúng ít tương đồng hơn về mặt âm thanh nhưng rõ ràng vẫn thuộc về một phạm trù giới hạn. Chính vì lý do này, các nhà lý thuyết âm nhạc thường coi các lớp tập hợp là những đối tượng cơ bản mang giá trị âm nhạc.
Các quy ước định danh
Có hai quy ước chính để đặt tên cho các lớp tập hợp trong hệ thống bình quân luật (equal-tempered):
1. Số Forte (The Forte Number)
Hệ thống này bắt nguồn từ Allen Forte, tác giả cuốn The Structure of Atonal Music (Cấu trúc của Âm nhạc Vô điệu tính – 1973), một trong những công trình đầu tiên về lý thuyết tập hợp trong âm nhạc.
-
Forte gán cho mỗi lớp tập hợp một con số có dạng c-d, trong đó c biểu thị bản số (cardinality – số lượng phần tử) của tập hợp và d là số thứ tự.
-
Ví dụ: Trichord chromatic (hợp âm ba nốt bán cung) \{0, 1, 2\} thuộc về lớp tập hợp 3–1, chỉ ra rằng đây là lớp tập hợp ba nốt đầu tiên trong danh sách của Forte.
-
Trichord tăng (augmented trichord) \{0, 4, 8\} nhận nhãn 3–12, và đây cũng là trichord cuối cùng trong danh sách của Forte.
Các phê bình chính đối với hệ thống danh pháp của Forte:
-
Tính tùy ý: Các nhãn của Forte mang tính ngẫu nhiên và khó nhớ; trong thực tế, việc liệt kê một phần tử của lớp tập hợp thường dễ dàng hơn.
-
Giới hạn hệ thống: Hệ thống của Forte giả định hệ thống bình quân luật và khó có thể mở rộng để bao gồm các tập hợp điệu thức (diatonic sets), tập hợp cao độ (pitch sets – trái ngược với tập hợp lớp cao độ/pitch-class sets), đa tập hợp (multisets) hoặc các tập hợp trong các hệ thống điều chỉnh (tuning systems) khác.
-
Gộp các tập hợp nghịch hành: Hệ thống gốc của Forte coi các tập hợp có quan hệ phép đảo (inversionally related) thuộc về cùng một lớp tập hợp. Điều này có nghĩa là, ví dụ, một hợp âm ba trưởng (major triad) và một hợp âm ba thứ (minor triad) được coi là cùng một tập hợp.
Lưu ý về Âm nhạc Vô điệu tính vs. Có điệu tính:
Âm nhạc phương Tây có điệu tính (tonal music) trong nhiều thế kỷ đã coi Trưởng và Thứ, cũng như các thể đảo của hợp âm, là khác biệt đáng kể. Chúng thực sự tạo ra các đối tượng vật lý hoàn toàn khác nhau. Việc bỏ qua thực tế vật lý của âm thanh là một hạn chế rõ ràng của lý thuyết vô điệu tính.
Tuy nhiên, lập luận bảo vệ cho rằng lý thuyết này không được tạo ra để lấp đầy khoảng trống mà các lý thuyết hiện tại giải thích chưa thỏa đáng về âm nhạc có điệu tính. Thay vào đó, lý thuyết của Forte được sử dụng để giải thích âm nhạc vô điệu tính (atonal music), nơi nhà soạn nhạc đã tạo ra một hệ thống mà sự phân biệt giữa \{0, 4, 7\} (gọi là ‘trưởng’ trong lý thuyết điệu tính) và phép đảo của nó \{0, 3, 7\} (gọi là ‘thứ’ trong lý thuyết điệu tính) có thể không còn phù hợp.
2. Dạng chuẩn (Normal Form)
Hệ thống ký hiệu thứ hai dán nhãn các tập hợp dựa trên dạng chuẩn của chúng, phụ thuộc vào khái niệm thứ tự chuẩn (normal order).
Quy trình đưa một tập hợp về Dạng chuẩn:
-
Sắp xếp theo thứ tự chuẩn: Sắp xếp tập hợp thành một thang âm đi lên trong không gian lớp cao độ sao cho nó trải rộng ít hơn một quãng tám.
-
Hoán vị vòng tròn: Hoán vị nó theo chu kỳ cho đến khi nốt đầu và nốt cuối gần nhau nhất có thể.
-
Xử lý trường hợp ngang bằng (Ties):
-
Nếu khoảng cách đầu-cuối bằng nhau, hãy giảm thiểu khoảng cách giữa nốt đầu tiên và nốt áp chót.
-
Nếu vẫn bằng nhau, giảm thiểu khoảng cách giữa nốt đầu tiên và nốt “áp-áp” chót, và cứ thế tiếp tục.
-
Chuyển vị về 0: Để đưa một tập hợp về dạng chuẩn, hãy bắt đầu bằng việc đặt nó vào thứ tự chuẩn, sau đó chuyển vị sao cho lớp cao độ đầu tiên là 0.
Ví dụ:
-
\{0, 7, 4\} ở thứ tự chuẩn là \{0, 4, 7\}.
-
\{0, 2, 10\} ở thứ tự chuẩn là \{10, 0, 2\}.
Các nhà toán học và khoa học máy tính thường sắp xếp các tổ hợp bằng cách sử dụng thứ tự bảng chữ cái, thứ tự nhị phân (cơ số hai), hoặc mã Gray; mỗi cách đều dẫn đến các dạng chuẩn khác nhau nhưng hợp lý.
Xác định Lớp tập hợp T_n/I_n
Vì các tập hợp có quan hệ chuyển vị chia sẻ cùng một dạng chuẩn, các dạng chuẩn có thể được sử dụng để dán nhãn cho các lớp tập hợp T_n.
Quy trình xác định lớp tập hợp T_n/I_n của một tập hợp:
-
Xác định lớp tập hợp T_n của tập hợp đó.
-
Thực hiện phép đảo (invert) tập hợp và tìm lớp tập hợp T_n của phép đảo đó.
-
So sánh hai dạng chuẩn này để xem dạng nào được “dồn về bên trái” (left packed) nhất (tức là các khoảng cách nhỏ nhất nằm ở phía đầu chuỗi).
-
Tập hợp kết quả chính là nhãn cho lớp tập hợp T_n/I_n ban đầu.
Tính đối xứng (Symmetries)
Số lượng các phép toán riêng biệt trong một hệ thống ánh xạ một tập hợp vào chính nó được gọi là bậc đối xứng (degree of symmetry) của tập hợp đó.
-
Bậc đối xứng “xác định số lượng các phép toán bảo toàn các tập hợp lớp cao độ (pcsets) không thứ tự của một phân hoạch; nó cho biết mức độ mà các tập hợp lớp cao độ của phân hoạch đó ánh xạ vào (hoặc lên) lẫn nhau dưới phép chuyển vị hoặc phép đảo”.
-
Mọi tập hợp đều có ít nhất một đối xứng, vì nó ánh xạ lên chính nó dưới phép đồng nhất T_0.
Phân loại đối xứng:
-
Đối xứng chuyển vị (Transpositionally symmetric): Các tập hợp ánh xạ lên chính nó dưới T_n trong đó n \neq 0 \pmod{12}. Các tập hợp này hoặc chia đều quãng tám, hoặc có thể được viết dưới dạng hợp (union) của các tập hợp có kích thước bằng nhau mà bản thân chúng chia đều quãng tám.
-
Đối xứng nghịch hành/phép đảo (Inversionally symmetric): Các tập hợp ánh xạ lên chính nó dưới T_nI. Các hợp âm đối xứng nghịch hành là bất biến dưới các phép phản chiếu trong không gian lớp cao độ.
Điều này có nghĩa là các hợp âm có thể được sắp xếp theo chu kỳ sao cho chuỗi các quãng (interval) giữa các nốt liên tiếp là giống nhau dù đọc xuôi hay đọc ngược.
Ví dụ về đối xứng nghịch hành:
Xét thứ tự vòng tròn (0, 1, 2, 7):
-
Quãng giữa nốt 1 và 2 là 1.
-
Quãng giữa nốt 2 và 3 là 1.
-
Quãng giữa nốt 3 và 4 là 5.
-
Quãng giữa nốt 4 và nốt 1 là 5.
Ta thu được trình tự tương tự nếu bắt đầu với phần tử thứ ba của chuỗi và di chuyển ngược lại:
-
Quãng giữa phần tử thứ 3 và thứ 2 là 1.
-
Quãng giữa phần tử thứ 2 và thứ 1 là 1.
-
Quãng giữa phần tử thứ 1 và thứ 4 là 5.
-
Quãng giữa phần tử cuối cùng và phần tử thứ 3 là 5.
Do đó, tính đối xứng được tìm thấy giữa T_0 và T_2I, và có 12 tập hợp trong lớp tương đương T_n/T_nI.
Với bất kỳ loại T_n/T_nI nào, tất cả các tập hợp đều có cùng bậc đối xứng. Số lượng các tập hợp riêng biệt trong một loại là 24 (tổng số các phép toán, chuyển vị và phép đảo, với n = 0 đến 11) chia cho bậc đối xứng của loại T_n/T_nI đó.
Bài viết được tổng hợp và biên soạn bởi công ty THE SUN SYMPHONY với mục đích chia sẻ kiến thức, gợi mở tư duy đúng và cung cấp thông tin tham khảo cho người đọc. Nội dung đã được chọn lọc và hệ thống hóa theo góc nhìn chuyên môn, phù hợp với định hướng phát triển từ nội lực âm nhạc của công ty.